Dieser Artikel ist in der ausgewählten Sprache nicht verfügbar.

Reiter Diana Julia

Diana Julia Reiter - persönliche Daten
Geburtsdatum: 6th November 1902
Geburtsort: Drohobycz
Sterbedatum: 1943
Ort des Todes: Kraków
Related towns: Krakow, Drohobych, Lviv

Reiter Diana Julia (6.11.1902, Drohobycz − 1943, KL Kraków Płaszów), inżynier, architektka, jedna z trzech pierwszych kobiet wykonujących zawód architekta w przedwojennym Krakowie.

Diana Reiter urodziła się w zamożnej zasymilowanej rodzinie żydowskiej, jako najmłodsza z czterech córek cenionego adwokata, zasłużonego komendanta kompanii przy 77. Pułku Piechoty wojsk austrowęgierskich oraz wieloletniego wiceburmistrza Drohobycza − Abrahama (Adolfa) Reitera oraz Zofii z domu Heimberg, współwłaścicielki rodzinnej fabryki nafty, parafiny i świec parafinowych „Dr E. Reiter, Hammerschmidt, Heimberg i S-ka”. Siostra Diany, Bronisława Reiter-Silberschlagowa (absolwentka Uniwersytetu Jagiellońskiego) była adwokatką; pracowała w Izbie Skarbowej w Warszawie i Krakowie.

Diana Reiter ukończyła Wydział Architektury na Politechnice Lwowskiej w 1927 r. (w latach 1919−1930 ukończyło go jedynie 15 kobiet), po czym przeprowadziła się do Krakowa. W kwietniu 1928 r. podjęła pracę w Biurze Konstrukcyjnym Dyrekcji Okręgowej Robót Publicznych przy Urzędzie Wojewódzkim. Była tam jedyną kobietą z wyższym, technicznym wykształceniem. Był to niewątpliwie sukces i świadczyć może o jej talencie i determinacji, bowiem osoby pochodzenia żydowskiego w czasach II Rzeczypospolitej borykały się z trudnościami z zatrudnieniem na państwowych posadach. Jako referentka zajmowała się m.in. opiniowaniem projektów budowlanych, odwołaniami osób prywatnych od decyzji władz budowlanych miasta Krakowa.

Pierwszym projektem młodej architektki był plan przebudowy pałacu Krzysztofory, ówczesnej siedziby Dyrekcji Robót Publicznych. Pracowała nad nim razem z Adamem Moschenim i Zdzisławem Kowalskim (kierownikiem biura konstrukcyjnego). Kolejnym, również w tym samym składzie – projekt nowego gmachu Biblioteki Jagiellońskiej przy alei A. Mickiewicza. Projektanci wzięli udział w jednym z „najpoważniejszych i najbardziej interesujących konkursów architektonicznych odrodzonej Polski” − jak określiło go czasopismo „Architekt”. Zajęli III miejsce oraz zdobyli nagrodę w wysokości 5 tysięcy złotych. W protokole komisji konkursowej tak napisano o jej projekcie:

„Sytuacja dobra. Wykonanie okresowe budynku możliwe, rozbudowa daje się przeprowadzić bez szkody dla ogólnego planu. Układ magazynu i czytelni głównej dobry. Czytelnia główna przechodnia, oświetlenie tejże (w centrum górne, w skrzydłach boczne) niemiłe. Kontrola ruchu łatwa, z wyjątkiem gabinetów sztychów i inkunabułów, gdzie komunikacja z pracowniami odbywa się przez korytarz, powodując krzyżowanie się ruchu książki z ruchem czytelników. Umieszczenie pomieszczeń administracyjnych dobre, umieszczenie pomieszkań z wrzynającemi się w nie akcesjami i garderobą nie dość opracowane. Budynek zwarty, ekonomiczny. Architektura w bryłach dobra”[1.1].

W 1931 r. Diana Reiter została zwolniona z pracy w Biurze Konstruktorskim (redukcja etatów spowodowana kryzysem ekonomicznym osób nieposiadających stałych umów o pracę), a potem przydzielona do Oddziału Budowlanego. W 1932 r. otrzymała koncesję na wykonywanie zawodu budowlanego, pozwalającą na samodzielną pracę w zawodzie architekta.

W latach 1931–1934 była członkinią Związku Architektów Województwa Krakowskiego, któremu prezesował Adolf Szyszko-Bohusz, a jego zastępcą był inż. Kazimierz Kulczyński, kolega z Dyrekcji Okręgowej Robót Publicznych, wkrótce pracodawca. Reiterówna rozpoczęła pracę w pracowni Kulczyńskiego prawdopodobnie w 1933 lub 1934 roku. W podaniu o kenkartę z lutego 1941 r. widnieje natomiast informacja, iż pracowała tam od 1940 r. za 250 zł miesięcznie. Wiadomo natomiast, że była jedyną Żydówką w 45-osobowym zespole architektów.

W 1936 r. Diana Reiter przystąpiła do nowopowstałego Związku Inżynierów Żydów, który za główny cel stawiał sobie walkę o prawo do pracy dla inżynierów Żydów, poradnictwo zawodowe, szkolenie zawodowe, wydawanie specjalistycznych pism i książek i organizowanie wystaw[1.2]. Weszła w skład komitetu organizacyjnego razem z innymi znanymi krakowskimi architektami − Alfredem Düntuchem, Saulem Wexnerem i Isserem Harbandem. Znów była jedną z nielicznych kobiet wśród 195 członków Związku (tylu liczył w 1938).

W latach 1933–1939 zaprojektowała samodzielnie dwa budynki mieszkaniowe w stylu funkcjonalizmu o bauhausowskim charakterze, które zachowały się do dziś: kamienicę przy al. Beliny-Prażmowskiego 26 (1933–1935) oraz – na zamówienie Józefa i Eleonory Elsnerów – czterokondygnacyjną kamienicę z elementami inspirowanymi architekturą okrętową, przy ul. Pawlikowskiego 16 (1937–1939)[1.3]. W 1938 r. wykonała projekt budynku przy ul. Lea 19, który nie doczekał realizacji.

W 1942 r. znalazła się w utworzonym przez Niemców na Podgórzu getcie. Mieszkała przy ul. Lwowskiej, a od 19.06.1942 r. przy ul. Limanowskiego 19/6[1.4].

W lutym 1943 r. w wyniku akcji likwidacyjnej getta trafiła do niemieckiego nazistowskiego obozu pracy Kraków-Płaszów. Pracowała przy budowie Wachkaserne − baraków dla niemieckich strażników obozu. Kiedy zawaliła się ściana jednego z baraków, została skatowana i zastrzelona przez Oberscharführera Alberta Hujara.

Józef Bau, który był świadkiem śmierci Diany Reiter, tak opisywał ten mord:

„Esesman Hujar, który był nadzorcą budowy oskarżył inżyniera Dianę Reiter, że spowodowała katastrofę… i zaczął ją biczować. Reiterówna była małą szczupłą kobietą  − po pierwszych uderzeniach zemdlała, ale esesman nie przestał siekać ją pejczem (…). Na zakończenie wystrzelił serię kul w stertę kości, szmat i krwi, jak gdyby chciał się upewnić, że inżynier Diana Reiter już więcej nie wstanie”[1.5].

Diana Reiter została uwieczniona w literaturze i filmie – w powieści Thomasa Keneally Arka Schindlera oraz w filmie Lista Schindlera Stevena Spielberga z 1993 roku.

Olga Mielnikiewicz

Bibliografia

  • Bau J., Czas zbezczeszczenia. Wspomnienia z czasów drugiej wojny światowej. Kraków 2006.
  • Świerkosz A., Wymazywanie życia [w:] Krakowski Szlak Kobiet. Przewodniczka po Krakowie emancypantek, t. II, Kraków 2010.
  • Zbroja B., Diana Reiterówna - ślady [w:] Architektki. Kraków 2016.
  • Zbroja B., Architekci i budowniczowie Żydzi działający w Krakowie do roku 1939 [w:] Miasto Umarłych. Architektura publiczna Żydowskiej Gminy Wyznaniowej w Krakowie w latach 1868-1939, Kraków 2005.
  • Zbroja B., Architektura międzywojennego Krakowa 1918-1939. Budynki, ludzie, historie., Kraków 2013

 

 

 

Print
Fußnoten
  • [1.1] „Architekt”, 1929 r., nr 2-3.
  • [1.2] „Nowy Dziennik”, 1937 r. , nr 23, s. 14
  • [1.3] Oba budynki wpisane są do gminnej ewidencji zabytków miasta Krakowa (stan na 29.03.2021).
  • [1.4] Diana Reiter do czasu utworzenia getta mieszkała w nie-żydowskich dzielnicach: przy ul. Syrokomli, Reichstrasse (Królewskiej), Rynku Głównym 6.
  • [1.5] Bau J., Czas zbezczeszczenia. Wspomnienia z czasów drugiej wojny światowej. Kraków 2006.
In order to properly print this page, please use dedicated print button.