Dieser Artikel ist in der ausgewählten Sprache nicht verfügbar.

Folman-Raban Chawa

Chawa Folman-Raban - persönliche Daten
Geburtsdatum: 13th April 1924
Geburtsort: Kielce
Sterbedatum: 9th Januar 2014
Ort des Todes: Lochamej ha-Getaot
Beruf: aktywistka Droru, łączniczka Żydowskiej Organizacji Bojowej, edukatorka Ghetto Fighters House
Related towns: Kraków, Warszawa

Folman-Raban Chawa (19.04.1924, Kielce – 09.01.2014, kibuc Lochamej ha-Getatot) – aktywistka Droru, łączniczka Żydowskiej Organizacji Bojowej, edukatorka Ghetto Fighters House.
 

Chawa, a właściwie Ewa Folman, urodziła się w Kielcach, w rodzinie pochodzącej z Miechowa Rozalii (Szoszany) z Kacengoldów oraz urodzonego w Warszawie Abrahama Beniamina Folmana. Miała dwóch starszych braci – Wolfa (ur. 1914) oraz Mordechaja (Marka, ur. 1916). 

W 1925 r., po śmierci dziadka ze strony ojca, Izraela Arona Folmana, rodzina przeniosła się do Warszawy i zamieszkała przy ul. Żoliborskiej 7. Później przenieśli się na ul. Dzielną 43. 

Abraham Beniamin Folman pracował jako administrator domów prywatnych, prowadził rachunki, zbierał czynsz, nadzorował naprawy itp. Rodzinie powodziło się dobrze. Po latach wspominała Chawa wspominała wakacje spędzane w Falenicy. Folmanowie byli konserwatywni, ale bliskie były im idee syjonistyczne. Jeden z braci ojca już wcześniej wyemigrował do Palestyny, w 1933 r. dołączyła do niego ich matka – Hinda oraz kolejny brat Motl.  

Bracia Chawki byli absolwentami gminazjum Laor, następnie obydwaj wybrali studia na Politechnice. Wolf został architektem, ożenił się z Reną, urodził im się synek Rafael. Mordechaj (Marek), zwany w rodzinie Motkiem, pracował jako inżynier. W 1939 r. Chawa ukończyła 3. klasę gimnazjum hebrajskiego.

Po wybuchu wojny rodzina Folmanów przeżyła bombardowanie, obronę i upadek Warszawy, wreszcie wejście wojsk niemieckich. Po kilku miesiącach okupacji Chawa nawiązała kontakt z podziemną organizacją Dror. Brała udział w zajęciach nielegalnego gimnazjum oraz w kółku dramatycznym prowadzonym przez Icchaka Kacenelsona. W końcu przeniosła się na stałe do siedziby Droru przy ul. Dzielnej 34. Funkcjonował tam kibuc, wydawano też nielegalną gazetkę.

Z czasem Chawa dzięki swojemu „dobremu wyglądowi” i  doskonałej znajomości polskiego stała się łączniczką podróżującą pod fałszywą tożsamością jako Emma Marciniak pomiędzy gettami w Generalnym Gubernatorstwie. Dostarczała informacje, fałszywe dokumenty, pomagała innym Żydom wyjść z getta, eskortowała ludzi do lasów, dostarczała broń.

 

22 grudnia 1942 r. razem z Icchakiem „Antkiem” Cukiermanem wzięła udział w zamachu przeprowadzonym przez Gwardię Ludową oraz Żydowską Organizację Bojową w kawiarni „Cyganeria” przy ul. Szpitalnej w Krakowie, mającej status lokalu nur für Deutsche. W zamachu zginęło podobno 11 Niemców (współczesne źródła mówią o 2 ofiarach śmiertelnych), a kolejnych kilkunastu zostało rannych.

Po akcji została aresztowana przez Gestapo. Trafiła do więzienia  przy ul. Motelupich, gdzie poddano ją brutalnym przesłuchaniom. Pomimo tortur, twardo upierała się przy swojej „aryjskiej” tożsamości. „Kiedy zostałam wezwana na przesłuchanie, strażniczka wołała »Emma – Żydówka«. W odpowiedzi posłałam jej wiązankę przekleństw. Po powrocie do celi mamrotałam: »Co za idioci z tych Niemców – myślą, że jestem Żydówką«. […] W czasie śledztwa nie bili mnie. Wkładali mi maskę, podobną do maski przeciwgazowej. Dusiłam się z braku powietrza. […] Pod koniec śledztwa sporządzili protokół, w którym było napisane, że jestem Polką, która pomogła żydowskim bandytom w akcji sabotażowej” (Folman-Raban Ch., Nie rozstałam się z nimi, Warszawa 2000.).

Okupanci wysłali ją do niemieckiego nazistowskiego obozu Birkenau jako więźniarkę polityczną. Wytatuowano jej na ramieniu numer 32291. W pasiaku z czerwonym trójkątem oraz w drewniakach została skierowana do ciężkich robót przy noszeniu kamieni. Później pracowała przy sortowaniu ubrań I przedmiotów pozostałych po Żydach zamordowanych w komorach gazowych.  

Matka Chawy, Rozalia Folman, dzięki kontaktom z podziemiem zdołała nawiązać z nią kontakt. Za pośrednictwem Armii Ludowej przesyłała jej zaszyfrowane listy oraz paczki. Przygotowywany był też plan wydostania Chawy z Auschwitz, jednak ze względu na wybuch powstania warszawskiego, akcja została odwołana.  

Po jakimś czasie Chawa została przeniesiona do podobozu Auschwitz w Harmężach. Panowały tam lepsze warunki bytowe, a więźniarki pracowały m.in. przy karmieniu zwierząt hodowlanych.

W styczniu 1945 r. w marszu śmierci trafiła do niemieckiego nazistowskiego obozu Ravensbrück. Pod koniec kwietnia znalazła się w grupie kobiet, które szwedzki Czerwony Krzyż zabrał do Szwecji na leczenie. Tam dowiedziała się o klęsce Niemiec i końcu wojny. W Szwecji spędziła dwa miesiące. Tam odnaleźli ją ocalali z Zagłady przyjaciele i sprowadzili do Warszawy.

Niestety wojny w czasie okupacji zamordowany został jej ojciec Abraham Beniamin oraz obaj bracia – Mordechaj i Wolf. Wojnę przeżyła natomiast jej matka – Rozalia (Szoszana) oraz żona brata Rena i ich synek Rafael.

W Polsce Chawa zaangażowała się w działania organizacji Bricha, przygotowującej ocalałych Żydów do emigracji do Palestyny. W październiku 1947 r. za zgodą Brichy sama wyjechała do Palestyny, gdzie osiadła w kibucu Yagur. Pracowała przede wszystkim w rolnictwie. Tam właśnie, wraz z grupką przyjaciół, zaczęła myśleć o założeniu kibucu Lochamej ha-Getaot; kibuc Bohaterów Getta powstał 19.04.1949 roku.  

W 1948 r. Chawka wyszła za mąż za Icchak Rabana (Rabinowicza), pochodzącego ze Słonima, który zdołał jeszcze przed II wojną światową nielegalnie wyemigrować do Palestyny. Razem z mężem pracowali w Lohamej ha-Getatot, rozbudowując bibliotekę, a później centrum edukacyjne. Chawa wielokrotnie towarzyszyła grupom młodzieży izraelskiej przyjeżdzającym do Polski. Zależało jej, aby pokazywać Polskę nie tylko jako miejsce Zagłady, ale też jako kraj, w którym żyli, pracowali i tworzyli ŻydziSpisała swoje wspomnienia, które w 2000 r. ukazały się po polsku pt. Nie rozstałam się z nimi…. Po raz ostatni odwiedziła Polskę w kwietniu 2013 r., z okazji 70. rocznicy wybuchu powstania w getcie warszawskim. Zmarła w kibucu 9 stycznia 2014 roku.

 

Czytaj więcej:

Polish Roots in Israel: Chavka Folman-Raban about her family and her life in Warszawa | Wirtualny Sztetl

 

Print
In order to properly print this page, please use dedicated print button.