Andrzejewo zostało założone w 1534 r. przez biskupa płockiego Andrzeja Krzyckiego, na podstawie przywileju uzyskanego od Zygmunta Starego w 1528 r., ale miejscem zasiedlenia było już co najmniej 350 lat wcześniej. Z uwagi na fakt, iż przynależało do władztwa biskupów płockich, obowiązywał w nim zakaz osiedlania się Żydów – de non tolerandis Judaeis. „Mając pilnie na baczeniu, ażeby li tylko sami chrześcijanie w mieście zamieszkiwali”, kolejni biskupi płoccy, potwierdzając dawniejsze przywileje bpa Krzyckiego, nie pozwalali zamieszkać tu Żydom. Począwszy od XVII wieku, osiedlali się oni więc w okolicznych wsiach (Czyżew, Zaręby Kościelne) dzierżawiąc karczmy i młyny, z którymi związane były gospodarstwa rolne. Pod koniec XVIII stulecia na Mazowszu niemal 59 % Żydów mieszkało we wsiach.

Pierwsi Żydzi osiedlili się w Andrzejewie prawdopodobnie na przełomie 1802 i 1803 roku. W 1808 r. na 726 mieszkańców było tu 28 Żydów (3,9% ogółu mieszkańców); w 1827 r. na 773 obywateli miasta – Żydzi stanowili 14,4% (111 osób). Trzydzieści lat później mieszkało już 220 Żydów (26,3%). Pod koniec lat 70. XIX w. ludność wyznania mojżeszowego stanowiła 48,3% ogółu ludności (1200 mieszkańców, w tym 580 Żydów). Przeprowadzony w 1921 r. spis ludności na 985 mieszkańców odnotował z kolei 277 osób wyznania mojżeszowego (28,1%)[1.1].

W 1826 r. zaczął funkcjonować w Andrzejewie samodzielny okręg bożniczy. Wraz z tworzeniem jego instytucji, prawdopodobnie jeszcze przed pierwszą połową XIX w., wybudowano bożnicę i założono cmentarz (przed jego powstaniem Żydów z Andrzejewa grzebano w na kirkucie w Czyżewie). Główne skupisko domów i placyków żydowskich zlokalizowane było w obszernym, prostokątnym Rynku z luźną zabudową drewnianą i murowaną. Na placu o powierzchni 297 m², przy ul. Warszawskiej 34A, znajdowała się synagoga. Cmentarz, o powierzchni 0,3 ha, założono na terenie płaskim, ok. 500 m od lokalnej drogi Andrzejewo – Zaręby Warchoły.

Oto jak opisał miasteczko w 1908 r. ks. Walenty Załuski, w duchu dość nieprzyjaznym: „Obecnie Andrzejewo liczy 1,5 tysiąca mieszkańców, w tej liczbie blisko połowa Żydów, którzy się tak rozpanoszyli w tej mieścinie, że niemal zupełnie wyparli chrześcijan z obszernego Rynku na krańce ulic poza miastowych. Przed zaprowadzeniem monopolu wódczanego, rynek ów obszerny okalały żydowskie karczmy, których liczono do 20 (...). Dziś pozostały tu sklepiki z drobnym handlem i wyrobem sztucznego wina z rodzynków i im podobnych specyfików żydowskich”.

W latach 1860–1882 w Andrzejewie nie było rabina. Jego obowiązki pełnili kolejno: Mejer Hersz Zamlung (1860–1865) oraz Jankiel Ejdem (1865–1882, w okresie 1866–1867 z podrabinem Jankielem Bocianem). W kolejnych latach rabinami byli: Lejbko Kuszer (1882–1909), Lejba Ałgaze (znany tylko z 1887 r.), Moszko Fromberg (1910–1913), Abram Spektor (1923–1924) oraz Jankiel Jabłonka (1928–1935).

W początkowym okresie działalność zawodowa Żydów sprowadzała się przede wszystkim do prowadzenia karczm, bowiem miasteczko położone było u zbiegu szlaków z Pułtuska i Łomży na Podlasie. Później Żydzi zajęli się handlem i rzemiosłem. Handlowano przeważnie artykułami spożywczymi, żelaznymi, bławatami. Działy te prawie w całości znajdowały się w rękach żydowskich. Handlem na większą skalę w dwudziestoleciu międzywojennym zajmowali się: L. Szuster (zboże); J. Ejdem, M. Ofnajem (bławaty); R. Bursztejn (galanteria); L. Ejdem (wyroby żelazne); P. Ejdem, S. Felman, F. Masło, M. Pasternak (artykuły spożywcze); I. Ejdem, M. Golda (towary różne). Poza handlem Żydzi uczestniczyli w innych dziedzinach życia gospodarczego. Prowadzili w Andrzejewie olejarnie (G. Bursztejn, Sz. Goldberg), piekarnie (M. Frejdmuter, F. Frydman, N. Frydman) i rzeźnie (M. Felmen, Ch. Łapka). Byli właścicielami wiatraków (M. Bursztejn, M. Mańkuta, G. Nyska, A. Pankiewicz). Utrzymywali piwiarnie (J. Ejdem, M. Goldberg) i herbaciarnię (N. Frydman). Występowali też w takich zawodach jak: introligator (Wolberg), szewc (I. Anker, H. Endzel, A. Lewtoń), krawiec (M. Chałupowicz, S. Chałupowicz), kowal (J. Bursztyn, A. Zapisek). Icek Rocław prowadził zajazd, a potem niewielką restaurację, w której znajdował się jeden pokój noclegowy. Żydzi pełnili też ważne funkcje gospodarcze podczas jarmarków (7 razy rocznie, „na inwentarz żywy i martwy”), na które przyjeżdżało po kilka tysięcy ludzi z okolicy i odległych stron Polski.

Działały rozmaite stowarzyszenia, propagowano oświatę wśród dorosłych, organizowano kursy dokształcające. Istniała biblioteka z księgozbiorem w językach polskim i żydowskim. Odbywały się przedstawienia teatrów amatorskich. W latach 20. XX w. powstało Stowarzyszenie Kulturalno-Oświatowe „Tarbut”. W latach 1928–1930 w skład zarządu wchodzili: Judel Miński – prezes, Sender Szuster – wiceprezes, Icek Łapko – sekretarz, Małka Gołda – bibliotekarka. Tuż przed wybuchem drugiej wojny światowej w Andrzejewie mieszkało ok. 330 Żydów.

Niemcy zajęli miasteczko 9 września 1939 r. Przebywali w nim ponad dwa tygodnie, zajmując się m.in. grabieżą mienia ludności żydowskiej. W tym czasie wywieźli z Andrzejewa oraz wsi Ruskołęka i Łętownica grupę Żydów i Polaków do Łomży, skąd deportowani powrócili po dwóch tygodniach. Na mocy paktu Ribbentrop-Mołotow Andrzejewo znalazło się pod koniec września 1939 r. jednak pod okupacją sowiecką. Położyło to kres prześladowaniom na tle rasowym, zapoczątkowało natomiast represje typowe dla okresu stalinowskiego.

Po wybuchu wojny niemiecko-sowieckiej w czerwcu 1941 r., do Andrzejewa ponownie wkroczyli Niemcy. Zdewastowali żydowski cmentarz i synagogę. Jesienią 1941 r., we wsi Mianówek, Niemcy zamordowali część żydowskich mieszkańców miasteczka, a także Czyżewa i Zaręb Kościelnych. Miejsce egzekucji upamiętnia granitowy pomnik wykonany w 1959 r., z tekstem w językach polskim i hebrajskim, wykutym na półkolistych tablicach. Inskrypcja brzmi: „Tu w masowej mogile spoczywają szczątki 5000 Żydów mężczyzn, kobiet i dzieci miasteczek Zaręby Kościelne, Czyżewa, Andrzejewa i okolicy bestialsko zamordowanych przez hitlerowskich ludobójców jesienią 1941 r. Jedyną ich zbrodnią było to, że byli Żydami. Cześć ich pamięci”. W 1942 r. pozostali jeszcze przy życiu Żydzi zostali wywiezieni do Treblinki, gdzie zostali zamordowani. 

Bibliografia

  • Andrzejewo, [w:] Encyclopedia of Jewish Life Before and Durinfg the Holocaust, red. Sh. Spector, G. Wigoder, New York 2001, s. 45.
Print
Fußnoten
  • [1.1] Andrzejewo, [w:] Encyclopedia of Jewish Life Before and Durinfg the Holocaust, red. Sh. Spector, G. Wigoder, New York 2001, s. 45.