Pierwsi Żydzi zaczęli osiedlać się w Chrzanowie w XVI lub pod koniec XVII wieku[1.1]. Zorganizowana gmina powstała jednak dopiero w 1745 r., razem z sądem rabinackim, a w 1759 r. założono żydowski cmentarz. W tym samym roku doszło do podpisania submisji z konsystorzem generalnym krakowskim. Zgodnie z jej treścią Żydom zakazane były pewne czynności i usługi, jak np. rąbanie drewna, produkcja piwa i wódki w chrześcijańskie święta, a także najmowanie do służby katolików. Poza tym zaczęły dotyczyć Żydów pewne ograniczenia dotyczące zakupu domów będących w posiadaniu chrześcijan. Dodatkowo musieli dwa razy do roku wnosić opłatę na rzecz chrzanowskiego proboszcza, w wysokości 100 zł – przy okazji Wielkiej Nocy i dnia św. Mikołaja[1.2]. Nowej gminie, odłączonej od krakowskiego okręgu religijnego, podlegał również Libiąż Mały (od 1790 r.). W 1786 r. rozpoczęto budowę pierwszej chrzanowskiej synagogi, na podstawie zgody arcybiskupa krakowskiego Michała Jerzego Poniatowskiego, wydanej rok wcześniej. Murowana, nieistniejąca dziś budowla stanęła w 1787 r. przy placu Estery (dzisiejsza ul. Krakowska)[1.3].

Jako pierwszego obywatela żydowskiego pochodzenia w Chrzanowie wymienia się Żyda Jakuba, który pojawia się w aktach rady miejskiej z 1590 r. jako właściciel lombardu, wzmiankowany tam podobnie jak Żyd Marek z 1619 r., arendarz młynów pańskich, bankier i handlarz ołowiem[1.4]. Kolejna informacja na temat chrzanowskiego Żyda pochodzi z 1673 r., a dotyczy zakupu przez Abrama Szajowicza domu położonego w rynku od Wojciecha Wacławicza (Wachławowicza)[1.5].

Formalnie, zgodnie z konstytucją sejmu z 1539 r., Żydzi podlegali właścicielowi miasta, ale praktycznie już w okresie przed rozbiorami posiadali wiele swobód. Stosunki prawne miedzy polskimi mieszczanami a mieszczanami żydowskimi uregulował statut z 8 lipca 1781 r., wydany przez Józefa Salezego Ossolińskiego. Już w pierwszej połowie XVIII w. skrystalizowała się chrzanowska gmina żydowska według tradycyjnej formuły: na jej czele stał zarząd z rabinem i podrabinem, starszym duchownym, czterema kwartelnymi i delegatem pospólstwa[1.6]. W tym czasie także zaistniał konflikt między Żydami w Chrzanowie a gminą żydowską z Olkusza w sprawie pochówków chrzanowskich Żydów na cmentarzu w Olkuszu – gdzie grzebano chrzanowskich Żydów do momentu utworzenia kirkutu w Chrzanowie;następnie wybuchł spór o ich uczestnictwo w jarmarkach olkuskich, a na koniec o oderwanie wsi Libiąż wraz z podatnikiem, karczmarzem Jośkiem i uczestnictwo libiąskich Żydów w życiu religijnym gminy chrzanowskiej[1.7].

W 1846 r. Chrzanów został włączony do monarchii habsburskiej, a następujące później jedne po drugich nowe rozporządzenia zmieniały status ludności żydowskiej. Początkowo została pozbawiona praw, ale w 1867 r., na mocy nowej ustawy zasadniczej z 21 grudnia 1867 r. o powszechnych prawach obywateli monarchii austro-węgierskiej[1.8], nastąpiło prawne zrównanie ludności żydowskiej z chrześcijańską.

Statut gminy z tego okresu zawiera 93 paragrafy, składające się na 15 rozdziałów, w których dokładnie określono zasady organizacji i funkcjonowania gminy żydowskiej w Chrzanowie[1.9]. Jak głosił dokument, członkiem gminy był każdy Żyd, który miał stałe miejsce zamieszkania na statutowym obszarze gminy. Funkcjonariuszami gminy mogli być tylko wolni obywatele cesarstwa austro-węgierskiego, o nieposzlakowanej opinii, mieszkający w Chrzanowie. Urzędnikami, którzy otrzymywali wynagrodzenie za swoją pracę w żydowskiej gminie w Chrzanowie byli: rabin, asesorowie i rzezacy. Aby zostać rabinem, kandydat musiał spełnić wiele istotnych warunków. Po pierwsze, musiał być wykształcony ogólnie oraz posiadać dyplom poświadczający kwalifikacje religijne i potwierdzający szczególne kwalifikacje do rozstrzygania złożonych problemów religijnych. Prócz tego musiał szczycić się nieskażoną moralnością. Jeśli po trzech latach od wyboru rabin sprawdzał się, przedłużano mu urząd dożywotnio. Pozbawienie urzędu rabina mogło odbyć się jedynie w wyniku postępowania dyscyplinarnego. Wybór określonej liczby asesorów, czyli pomocników rabina, odbywał się również na podstawie spełnienia koniecznych kwalifikacji, natomiast rzezak mianowany był przez zwierzchność wyznaniową na wniosek rabina[1.10]. Członkowie gminy chrzanowskiej – mężczyźni, razem z żonami i dziećmi, mieli prawo do korzystania z każdego rodzaju instytucji, które posiadała gmina. Mężczyznom przysługiwało też prawo wyborcze, czynne i bierne. Głównym sposobem zdobywania funduszy przez gminę był tzw. datek bezpośredni pobierany od członków gminy, który pogrupowany był w 6 kategorii, w zależności od zamożności poszczególnych osób, o której to zamożności mieli decydować sami członkowie gminy żydowskiej. Oprócz tych opłat gmina pobierała pieniądze za macę przy okazji święta Pesach oraz stosowne kwoty, ustalone statutem, za ubój rytualny[1.11].

W latach 1888–1920 Żydzi mieli zdecydowaną przewagę w radzie miasta. Warto też wspomnieć, że między 1899 a 1912 r.burmistrzem miasta był żydowski adwokat, dr Zygmunt Keppler. Zatwierdzenie statutu gminy żydowskiej w Chrzanowie przez namiestnictwo nastąpiło 1 sierpnia 1901 r. Wtedy też została ustalona przynależność do gminy 60 innych miejscowości. Były to oprócz Chrzanowa m. in.: Jaworzno, Libiąż, Alwernia, Brodła, Chełmek, Ciężkowice, Czerna, Dąbrowa, Filipowice, Góry Luszowskie, Jeleń, Luszowice, Kwaczała, Moczydło, Nawojowa Góra, Płaza, Siersza, Szczakowa, Tenczynek, Wodna, Wola Filipowska i Żarki[1.12]. Wtedy też żydowską gminą wyznaniową w Chrzanowie zarządzali: J. M. Halberstam, Mojzesz Schönberg, Abraham Wiener.

Zgodnie z wykazem rabinów i asesorów rabinackich w wyznaniowych gminach żydowskich w Chrzanowie działali: Dawid z Chrzanowa Halbersztam (1821–1894), syn Chaima; Naftali Halbersztam (1894–1924), Józef Elimelech Halbersztam (1894–1907) i Mendel Halbersztam (od 1924 r., zginął w Oświęcimiu w 1942 r.)[1.13].

Żydzi zamieszkujący Chrzanów byli ludnością przeważnie ubogą. Jak wynika ze spisu podatników w 1926 r. 92,6% Żydów określano jako ludność niezamożną, 7,2% średnio zamożną, a 0,2% jako zamożną[1.14]. Żydzi w Chrzanowie trudnili się głównie kupiectwem i rzemiosłem, niewielki ich procent stanowili pracownicy umysłowi czy ludzie bardzo zamożni. W XVIII w. również chrzanowscy Żydzi trudnili się arendą, a jak wynika z rozliczeń z podatku czopowego i szelężnego „za lata 1753–1754 Herszla Zygmuntowicz i Jonasz Eliaszowicz występują jako główni przedstawiciele tej grupy zawodowej. Produkcją wódki trudnił się w tym czasie tylko jeden katolik – Kazimierz Rzepecki”[1.15]. Aż 92% z wszystkich osób posiadających w Chrzanowie koncesję na rozprowadzanie trunków w 1923 r., stanowili Żydzi. Jak wynika z dokumentów w XVIII w.: „W Chrzanowie Żydzi kontraktowali także szynk soli i wagę (Szymon Jakubowicz i Herszla Majorowicz w 1784 r.)”[1.1.15].

XVIII wiek był również czasem, kiedy chrzanowscy Żydzi jako jedno z dochodowych zajęć obierali handel obwoźny, jarmarczny, prowadząc go nawet poza obrębem miasta[1.16]. W 1928 r. zaś Żydzi byli właścicielami 25 z 27 piekarni. Jak pisze B. Małecka, głównymi zajęciami dochodowymi w dwudziestoleciu międzywojennym były dla chrzanowskich Żydów oprócz wspomnianego wyszynku alkoholu: handel spożywczy i przemysłowy, handel hurtowy końmi, produkcja napojów alkoholowych oraz gazowanych, piekarnictwo, wyroby cukiernicze, przemysł odzieżowy (w tym trykotarski, produkcja tasiemek i sznurówek), przemysł chemiczny (fabryka mydła, wytwórnia pokostu, wytwórnia smarów i pasty do obuwia, fabryka sody oczyszczonej), przemysł mineralny i produkcja materiałów budowlanych (cegielnia, fabryka papy dachowej, fabryka wyrobów brykietowych), zegarmistrzostwo, przemysł papierniczy, przewoźnictwo (dorożkami, później autobusami na większe odległości), usługi hotelarskie. Prestiżowymi zawodami uprawianymi przez chrzanowskich Żydów była adwokatura, medycyna – żydowscy lekarze stanowili 45% chrzanowskich lekarzy, a wszyscy chrzanowscy dentyści byli Żydami[1.17].

W życiu politycznym Chrzanowa dominowali Żydzi ortodksyjni. Słabym poparciem cieszyły się ugrupowania lewicowe. W wyborach do władz wyznaniowych żydowskich w latach 1928–1929 w Chrzanowie syjoniści uzyskali 2 mandaty, Aguda i ortodoksi oraz związane z kahałem ugrupowania chasydzkie – 9 mandatów, Bund – 1 mandat, asymilatorzy żadnego – przy 1600 uprawnionych do głosowania i 1316 głosujących[1.18].

W okresie międzywojennym dzieci żydowskie w Chrzanowie uczęszczały do polskich szkół. Oprócz tego chłopcy popułudniami uczyli się w chederach. Przy ul. Sadowej znajdowała się Bejs Jaakow, szkoła dla dziewcząt. Pochodzący z Chrzanowa Berek Grajower tak wspomina szkołę powszechną im. Adama Mickiewicza, do której chodził: „Klasy były mieszane i na ogoł prawie że równa część uczniów chrześcijan i Żydów. Tylko na lekcjach religii, co zrozumiałe, była separacja. Na ogół nie było wielkich nieporozumień między jednymi a drugimi, ale nie było też wielkiej przyjaźni. Nie pamiętam, czy były w szkole posiłki, ale dostawało się mleko też i tran, co było postrachem dzieci. Natomiast dzieci żydowskie często przynosiły śniadania dla biednych kolegów i potajemnie wkładały je do torby takiego ucznia albo pod pulpit jego ławki. Wielka była różnica w podziale, w rozkładzie dnia między uczniami Polakami a uczniami wyznania mojżeszowego. Dla ucznia Polaka dzień kończył się o godz. 1 dzwonkiem szkolnym. I na ogół miał od tej chwili wolny czas (oczywiście należało odrobić lekcje i napisać zadanie)”[1.19].

W okresie międzywojennym w Chrzanowie działało wiele żydowskich organizacji dobroczynnych, takich jak Gemilut Chasadim (udzielające nieoprocentowanych pożyczek), Hachnasat-Kala (pomoc dla biednych narzeczonych), Bikur Cholim (bractwo odwiedzające chorych), Dom Sierot Żydowskich. Na polu działalności społecznej wyróżniała się syjonistyczna organizacja kobiet WIZO[1.20].

W Chrzanowie toczyło się ożywione życie kulturalne. Sztuki wystawiały wędrowne teatry żydowskie. W mieście funkcjonowało kilka polskich i żydowskich księgarń, a także kilka żydowskich bibliotek. Wśród nich była Biblioteka Ludowa, mająca w swoim księgozbiorze książki polskie, w języku jidysz i hebrajskie, którą chętnie odwiedzała młodzież, czytająca polskich i żydowskich klasyków. W mieście było kilka kin, jedno z nich nazywało się „Zorza”. Funkcjonowały kluby szachowe („Sokół”, „Fablok” i „Makabi”); odbywały się zawody szachistów. Funkcjonował także klub piłkarski Fablok[1.21], grający w klasie A[1.22].

Do znanych postaci żydowskich w Chrzanowie w okresie międzywojennym należeli: słynny kantor Hirsz Lejb Bakon, którego „chciano na stałe zatrudnić w Berlinie, ale kochał Chrzanów i chciał tutaj żyć”[1.23]. Grajower wspomina ostatniego rabina Chrzanowa, Mendla Halbersztama. „Najdoskonalszą postacią chrzanowianina” określa z kolei doktora Ignacego Schwarzbarta, redaktora krakowskiego „Nowego Dziennika”, w czasie wojny członka Rządu RP w Londynie. Wymienia także Sinę Kurtza, znanego przedsiębiorcę i handlowca, przewodniczącego Gminy Żydowskiej w latach 1905–1918[1.24]. Znaną postacią marszalika, czyli wesołka, był Izrael Weintraub, którego zapiski w języku jidysz, tzw. zeszyty Weintrauba, przechowywane są przez Muzeum w Chrzanowie[1.25].

Okres drugiej wojny światowej w Chrzanowie od początku naznaczony był antyżydowskimi działaniami okupanta. Oprócz znanych na całych terenach okupowanych przepisów wprowadzających używanie przez ludność żydowską dodatkowych imion, „Izrael” i „Sara”, od 1940 r. – czyli od kiedy okupanci utworzyli w mieście getto, które istniało przez trzy lata – ludność żydowska zmuszona była do noszenia gwiazdy Dawida. Getto obejmowało dzisiejsze ulice: Kadłubek, Krzyską, Garncarską, część Krakowskiej, Luszowskiej, Balińskiej oraz Berka Joselewicza. Na terenie chrzanowskiego getta przebywali nie tylko miejscowi Żydzi, ale także pochodzący z okolicznych miast i miasteczek[1.26]. Po likwidacji getta wszyscy przetrzymywani w nim Żydzi zostali wywiezieni 18 lutego 1943 r. do nieodległego obozu zagłady Auchwistz-Birkenau, gdzie zginęli w komorach gazowych. Po tej tragedii rozkradziono cały żydowski majątek. Tym samym wojna zakończyła wielowiekowe współistnienie polskiej i żydowskiej społeczności w Chrzanowie.

18 lutego 2009 r. wręczono w Chrzanowie pośmiertny medal „Sprawiedliwy Wśród Narodów Świata” Walerii i Józefowi Trębaczom, którzy w czasie drugiej wojny światowej, przez trzy lata ukrywali Pinkusa Jakubowicza.

Print
Fußnoten
  • [1.1] Zacny F., Żydzi w Chrzanowie w XVII i XVIII wieku, [w:] Chrzanów. Studia z dziejów miasta i regionu do roku 1939, Chrzanów 1998, s. 285.
  • [1.2] Grzegorzek P., Szymaszkiewicz M., Chrzanów. Między Małopolską a Śląskiem, Kraków 2004, s. 26.
  • [1.3] Grzegorzek P., Szymaszkiewicz M., Chrzanów. Między Małopolską a Śląskiem, Kraków 2004, s. 27; Z historii miasta, Muzeum w Chrzanowie [online] http://www.muzeum.chrzanow.pl/index.php?id=39 [dostęp: 09.04.2014].
  • [1.4] Pęckowski J., Chrzanów. Miasto powiatowe w województwie krakowskim, Chrzanów 1934, s. 145.
  • [1.5] Zacny F., Żydzi w Chrzanowie w XVII i XVIII wieku, [w:] Chrzanów. Studia z dziejów miasta i regionu do roku 1939, Chrzanów 1998, s. 286 oraz  Grzegorzek P., Szymaszkiewicz M., Chrzanów. Między Małopolską a Śląskiem, Kraków 2004, s. 26.
  • [1.6] Zacny F., Żydzi w Chrzanowie w XVII i XVIII wieku, [w:] Chrzanów. Studia z dziejów miasta i regionu do roku 1939, Chrzanów 1998, s. 291,
  • [1.7] Zacny F., Żydzi w Chrzanowie w XVII i XVIII wieku [w:] Chrzanów. Studia z dziejów miasta i regionu do roku 1939, Chrzanów 1998, s. 291.
  • [1.8] Śliż M., Galicyjscy Żydzi na drodze do równouprawnienia 18481914, Kraków 2006, s. 29.
  • [1.9] Sadło-Ostafin A., Statut Gminy Wyznaniowej, [w:] „Kronika Chrzanowska” 2007, nr 150, s. 10.
  • [1.10] Sadło-Ostafin A., Statut Gminy Wyznaniowej, [w:] „Kronika Chrzanowska” 2007, nr 150, s. 11.
  • [1.11] Sadło-Ostafin A., Statut Gminy Wyznaniowej, [w:] „Kronika Chrzanowska” nr 150, sierpień 2007, rok XVI, s. 11.
  • [1.12] Małecka B., Żydzi w Chrzanowie 19181939, „Biuletyn ŻIH” 1998, nr 3, s. 44.
  • [1.13] Samsonowska K., Wyznaniowe gminy żydowskie i ich społeczności w województwie krakowskim (19181939), Kraków 2005, s. 113.
  • [1.14] Małecka B., Żydzi w Chrzanowie 19181939, „Biuletyn ŻIH” 1998, nr 3, s. 45.
  • [1.15] Zacny F., Żydzi w Chrzanowie w XVII i XVIII wieku, [w:] Chrzanów. Studia z dziejów miasta i regionu do roku 1939, Chrzanów 1998, s. 287.
  • [1.1.15] Zacny F., Żydzi w Chrzanowie w XVII i XVIII wieku, [w:] Chrzanów. Studia z dziejów miasta i regionu do roku 1939, Chrzanów 1998, s. 287.
  • [1.16] Zacny F., Żydzi w Chrzanowie w XVII i XVIII wieku [w:] Chrzanów. Studia z dziejów miasta i regionu do roku 1939, Chrzanów 1998, s. 288.
  • [1.17] Grzegorzek P., Szymaszkiewicz M., Chrzanów. Między Małopolską a Śląskiem, 2004, s. 27; Małecka B., Żydzi w Chrzanowie 19181939, „Biuletyn ŻIH” 1998, nr 3, s. 47.
  • [1.18] Samsonowska K., Wyznaniowe gminy żydowskie i ich społeczności w województwie krakowskim (1918–1939), Kraków 2005, s. 199.
  • [1.19] W pamięci i w sercu Chrzanów we wspomnieniach Berka Grajowera, „Chrzanowskie zeszyty muzealne” 2001, tom III, ss. 48–49.
  • [1.20] W pamięci i w sercu Chrzanów we wspomnieniach Berka Grajowera, „Chrzanowskie zeszyty muzealne” 2001, tom III, s. 61.
  • [1.21] Fablok nie miał charakteru żydowskiego. Nazwę zawdzięczał działającej w mieście wielkiej fabryce lokomotyw – przyp. red.
  • [1.22] W pamięci i w sercu – Chrzanów we wspomnieniach Berka Grajowera, „Chrzanowskie zeszyty muzealne” 2001, tom III, ss. 63–69.
  • [1.23] W pamięci i w sercu – Chrzanów we wspomnieniach Berka Grajowera, „Chrzanowskie zeszyty muzealne” 2001, tom III, s. 84.
  • [1.24] W pamięci i w sercu – Chrzanów we wspomnieniach Berka Grajowera, „Chrzanowskie zeszyty muzealne” 2001, tom III, ss. 102–103.
  • [1.25] W pamięci i w sercu – Chrzanów we wspomnieniach Berka Grajowera, „Chrzanowskie zeszyty muzealne” 2001, tom III, s. 104.
  • [1.26] Grzegorzek P., Szymaszkiewicz M., Chrzanów. Między Małopolską a Śląskiem, Kraków 2004, s. 27.