Żydzi pojawili się w Czarnkowie najprawdopodobniej już w średniowieczu. Nie zachowały się jednak żadne źródła potwierdzające tę hipotezę. Początki regularnego osadnictwa sięgają połowy XVII wieku. Żydzi mieli przybyć tutaj wraz z kolonistami niemieckimi. Ich obecność w Czarnkowie w XVII w. poświadczają księgi miejskie z tego okresu, w których zostali odnotowani jako stali mieszkańcy. Najstarszym zachowanym dokumentem, który odnotowuje istnienie osadnictwa żydowskiego jest akt nadania praw miejskich wystawiony przez A. Gębickiego w 1677 roku. Kolejny dokument, wydany przez Adama Naramowskiego z 3 listopada 1701 r., określał ramowo powinności Żydów. Otrzymali oni wówczas pozwolenie na handel wełną. Następne przywileje z 4 marca 1742 r. i 12 stycznia 1757 r. nie zachowały się do naszych czasów, znane były jedynie w XIX w. w odpisach[1.1].

Żydzi osiedlali się w północno-wschodnich krańcach miasta, na tzw. przedmieściu poznańskim, tworząc tam dzielnicę żydowską. Teren ten znajdował się poza bramą miejską i oddzielony był „ciężkim łańcuchem”. W określone dni opuszczano łańcuch. Był to znak, że Żydzi mogą wejść do miasta. Według historii przytoczonej przez Juliusa Klemma, autora książki z końca XIX wieku o historii Czarnkowa, zamykanie miasta było skutkiem kradzieży, jakiej mieli dopuścić się Żydzi z Czarnkowa na księciu Sapieże z Wielenia. Z czasem obszar ten został wchłonięty przez miasto.

Życie ludności żydowskiej skupione było wokół placu, na którym stał do 1655 r. kościół św. Ducha. O dominacji Żydów w tym rejonie miał świadczyć fakt, że nie podjęto próby odbudowy kościoła, ponieważ mogło to doprowadzić do konfliktu między ludnością wyznania mojżeszowego i katolickiego. W 1738 r. miejsce to stało nadal puste i służyło jako targowisko do roku 1759 r., gdy wybudowano tutaj murowaną synagogę, która przetrwała do 1878 roku[1.2]. W okresie staropolskim Żydzi mieli określone powinności względem miasta i jego właścicieli. Musieli płacić podatki od nieruchomości oraz opłacać straż lub samemu pełnić służbę strażników miejskich. W okresie tym trudnili się przede wszystkim handlem oraz krawiectwem, kuśnierstwem i farbiarstwem. Na mocy dokumentu Gębickiego Żydzi nie mogli trudnić się rzeźnictwem (zakaz ten potwierdził także Naramowski). Wraz z rozwojem sukiennictwa Żydzi trudnili się głównie handlem wełną i suknem, następnie zaś bydłem i drewnem. Właściciele miasta przekazali im także w dzierżawę karczmę oraz wyszynki miasta. Ciekawe źródło stanowią zachowane do naszych czasów kopie 14 umów-pożyczek, tzw. wiederkaufów, z lat 1710–1773, zawartych między kościołem kolegialnym a gminą żydowską w Czarnkowie. Choć prawo kanoniczne zabraniało pożyczek na procent chrześcijanom, nie zabraniało udzielania ich Żydom. Dług zaciągany przez lata udało się spłacić (częściowo w naturze) dopiero na początku XIX wieku[1.3].

Nie wiadomo, jaka była sytuacja materialna członków gminy w XVII–XVIII wieku. Na pewno społeczność żydowska była rozwarstwiona. Bogaci kupcy i rzemieślnicy stanowili nieznaczny odsetek społeczeństwa żydowskiego, dominowała biedota żydowska, co potwierdza jedna z umów, zawarta w 1729 r., w której potrzebę zaciągnięcia pożyczki przez gminę uzasadnia się potrzebami pospólstwa. Z wypisów ksiąg wójtowskich znamy szereg nazwisk starszych gminy z XVIII w., np. w 1710 r. starszymi byli Iochym Słomka, Moś Krawiec, Icek Szyja. Niestety źródła nie podają nazwisk rabinów z tego okresu, ograniczając się jedynie do podania funkcji, natomiast znamy nazwiska rodzin, które musiały odgrywać ważną rolę w życiu wspólnoty. Źródła wymieniają nazwiska: Gierszonów, Słomków, Herzów, Lachmanów. Życie wspólnoty toczyło się wokół synagogi. Klemm jako datę jej powstania podaje rok 1759. Znajdowała się ona na obecnym placu Bartoszaka. Zgodnie z prawem zwyczajowym w każdej miejscowości, w której istniał minjan – wspólnota dziesięciu dorosłych Żydów – należało zorganizować miejsce modlitw, co może wskazywać na istnienie synagogi przed rokiem 1759. Zaznaczyć jednak trzeba, że początkowo spotkania mogły odbywać się w domu jednego z członków gminy. Marek Fijałkowski uważa, że data podana przez Klemma to data powstania drugiej synagogi, zaś powstanie pierwszej, drewnianej, datuje na lata 20. XVIII w., ponieważ bożnica jako samodzielny budynek występuje w źródłach od 1729 roku[1.4]. W archiwum żydowskiego towarzystwa pogrzebowego odnotowano istnienie prywatnej szkoły dla chłopców żydowskich[1.5]. Szkoła utrzymywana była ze składek gminnych, a nadzór nad nią sprawowała specjalna komisja kahalna. Drewniany budynek szkoły został zniszczony przez powódź w 1747 roku[1.6].

Nie znamy liczebności czarnkowskiej gminy w okresie staropolskim. Pierwsze dane pochodzą z 1773 roku. Zgodnie z nimi Żydzi stanowili 22% ogółu mieszkańców (362 osoby). Włączenie Czarnkowa do państwa pruskiego radykalnie pogorszyło sytuację ludności żydowskiej. Zgodnie z obowiązującą od 1750 r. Generalną Regulacją Żydowską, Żydzi zostali podzieleni na dwie kategorie: chronionych (Schutzjuden) i niechronionych. W pierwszej grupie istniał jeszcze podział na protegowanych i tolerowanych, a należeć do niej mogli tylko ci, którzy posiadali majątek o wartości 1000 talarów w dobrach materialnych. Żydzi, którzy znaleźli się w drugiej grupie, na mocy dekretu królewskiego z dniem 1 maja 1773 r. musieli opuścić Prusy. Zadłużenie gmin, w tym gminy czarnkowskiej, spowodowało przesunięcie terminu realizacji dekretu do 1 października 1773 roku. W ciągu 12 lat z terenu państwa pruskiego wydalono ok. 6 tysięcy najbiedniejszych Żydów (głównie do Polski), przy czym w okręgu nadnoteckim (Netzedistrikt), do którego należał Czarnków, w 1772 r. mieszkało 11 000, Żydów stanowiąc 6% ogółu mieszkańców okręgu. Właściciel miast Wielkopolski często przeciwdziałali wysiedlaniu Żydów, podobnie czyniły same gminy. W 1779 r. kahał czarnkowski wystąpił do władz pruskich o pozostawienie 39 członków gminy. Prośbę motywowano tym, że osoby te pełniły 50 ważnych czynności kultowych. Władze nie usunęły z państwa 15 osób. Ilu Żydów musiało opuścić Czarnków – nie wiadomo.

Państwo pruskie regulowało sytuację prawną Żydów kolejnymi edyktami z lat 1797 („Statut Generalny dla Żydów”). Na mocy tego edyktu ludność żydowską potraktowano jako osobny stan przy zachowaniu podziału na protegowanych i tolerowanych, ustalono wykaz profesji, którymi mogli trudnić się Żydzi, domagano się przyjmowania określonych nazwisk, podania stałego miejsca zamieszkania i rodzaju zatrudnienia. W 1802 r. zniesiono przywileje cechowe, w 1808 r. dopuszczono Żydów do obywatelstwa miejskiego, a w 1812 r. wydano tzw. edykt emancypacyjny. W Wielkim Księstwie Poznańskim edykty te zostały wprowadzone dopiero po 1833 r. i po 1845 r., pełne zaś równouprawnienie ludności żydowskiej nastąpiło w 1848 roku.

W 1840 r. Czarnków zamieszkiwało 1081 wyznawców religii mojżeszowej. Z czasem liczba ta stopniowo się zmniejszała[1.7].

Włączenie Czarnkowa do Prus doprowadziło do gospodarczego załamania miasta oraz zubożenia społeczeństwa, również żydowskiego. Żydzi, trudniący się przede wszystkim handlem wełną i suknem, utracili rynki zbytu w Królestwie Polskim.

W 1776 r. miasto uległo całkowitemu spaleniu. Nie wiadomo jednak, jak bardzo ucierpieli wtedy Żydzi. W 1833 r. wprowadzono edykt o wolności przemysłowej, co doprowadziło do ożywienia rzemiosła żydowskiego oraz powstania niewielkich zakładów przemysłowych, głównie przetwórstwa spożywczego. Największymi firmami żydowskimi w Czarnkowie w XIX w. były te zajmujące się artykułami tekstylnymi, I. Simonsohna i I. Fraustada. W 1831 r. wydano inny, niekorzystny dla społeczności żydowskiej edykt. Ograniczał on ilość jarmarków z ośmiu do czterech w roku, co doprowadziło z kolei do upadku handlu żydowskiego i wyjazdu sporej liczby Żydów z Czarnkowa. Znaczne ożywienie gospodarcze nastąpiło po zwycięskiej dla Prus wojnie 1870–1871, jednak przemysł i handel w Czarnkowie prezentowały nadal skromny, lokalny poziom.

O ile nie dysponujemy informacjami na temat rabinów Czarnowa z okresu staropolskiego, dziewiętnastowieczni rabini zostali dobrze udokumentowani źródłowo. Pierwszym znanym z imienia i nazwiska rabinem był Elias Szapiro vel Spiro, który pełnił swą funkcję w latach 1830–1855. Jego następcą został urodzony w 1815 r. wybitny myśliciel i badacz dziejów żydowskich dr Szlomo Popper. Przetłumaczył on m.in. na język niemiecki dzieło rabina Cwi Hirsza Kaliszera, Deriszat Cijon, oraz pełnił funkcję inspektora miejscowej szkoły. W szkole prowadzono dwustopniowy system szkolnictwa. Żydowska młodzież pobierała nauki pisania, czytania Biblii po hebrajsku oraz zasad dobrego wychowania i rachunków[1.8]. Za jego czasów czarnkowska gmina wzniosła nową okazałą synagogę (1879). Popper zmarł w Czarnkowie w 1891 roku. W 1893 r. urząd rabina objął na krótko pochodzący ze Śląska absolwent szkoły rabinicznej dr Szmul Freund. W 1889 r. opuścił on Czarnków, aby objąć rabinat w Ostrowie Wielkopolskim. W czasie swego niedługiego urzędowania zdążył założyć w Czarnkowie Towarzystwo Historii i Literatury Żydowskiej. Freund zmarł w Hanowerze w 1939 roku. Kolejnym rabinem Czarnkowa został dr H. L. Weyl. Weyl urodził się w Rogoźnie, pochodził ze znanej rodziny rabinów, seminarium teologiczne ukończył w Berlinie, gdzie był uczniem Szymona Horowitza. W czasie swego rabinatu w Czarnkowie aktywnie działał w bractwie pogrzebowym, Towarzystwie Historii i Literatury Żydowskiej oraz Towarzystwie Opieki nad Ubogimi. Weyl reprezentował poglądy ortodoksyjne. Funkcję swą sprawował do 1919 roku. Po powstaniu wielkopolskim wyjechał do Duesseldorfu, w 1937 r. udało mu się wyjechać do Holandii, gdzie został zatrzymany w 1940 roku. Zginął 11 listopada 1943 r. w Auschwitz.

Gmina czarnkowska należała do gmin ortodoksyjnych. Przez wiele lat była zarządzana przez przedstawicieli rodzin należących do Wolnego Związku Popierania Interesów Ortodoksyjnych Żydów: Hirszów, Federmanów, Michelsohnów i Kragerów. Przy gminie działały bractwa i towarzystwa, które odgrywały bardzo ważną rolę w życiu społeczności żydowskiej. Do najstarszych należało Bractwo Pogrzebowe „Chewra Kadisza”, którego prezesem od 1896 r. był Natan Federmann. W 1858 r. powstało Towarzystwo Opieki nad Ubogimi i Dziećmi, które zajmowało się m.in. dostarczaniem odzieży najuboższym członkom gminy. W Bractwie Kobiet działały panie Weyl, Popper i Simonsohn. Wspominane powyżej Towarzystwo Historii i Literatury Żydowskiej podsiadało bibliotekę liczącą około 200 tytułów oraz abonowało 6 pism żydowskich, a z niektórymi współpracowało. W 1893 r. powstało Towarzystwo Śpiewacze, którego prezesem był I. Kohn. Po wystąpieniu w 1907 r. w Czarnkowie niejakiego doktora Bloudego założono Związek Syjonistów. Od 1913 r. działało Towarzystwo Obywateli Niemieckich Wiary Żydowskiej[1.9]. Na terenie miasta działały także żydowskie organizacje ogólnoniemieckie, m.in. Związek Pomocy Palestyńskiej oraz Eretz Israel, których celem było zbieranie funduszy na budowę państwa Izrael, a także Związek Pomocy Żydów Niemieckich i Towarzystwo Popierania Kultury i Rzemiosła Żydów Niemieckich. Oświata, przede wszystkim religijna, odgrywała olbrzymią rolę w społeczeństwie żydowskim. W okresie staropolskim w Czarnkowie istniała szkoła religijna przy synagodze, w której w 1830 r. uczyło się 100 dzieci. Następnie, od reformy Flottwella (1833) istniały obowiązkowe szkoły elementarne dla dzieci w wieku 7–14 lat. W 1858 r. szkoła liczyła 3 klasy. Nowy budynek szkolny został wniesiony niedaleko nowej synagogi na obecnym pl. Bartoszaka w 1878 roku. W 1919 r. w szkole uczyło się 30 dzieci.

W 1879 r. na obecnym pl. Bartoszaka w miejsce starej bożnicy, wzniesiona została nowa okazała murowana synagoga. Był to wysoki, piętrowy budynek z czerwonej cegły, do wnętrza prowadziły trzy wejścia – jedno dla mężczyzn oraz dwa boczne dla kobiet. Przedsionek służył do modlitw codziennych. Do sali głównej prowadził wąski korytarz i podwójne drzwi. Pomieszczenie było bogato zdobione, na środku znajdowała się bima, we wschodniej ścianie aron ha-kodesz, osłonięty parochetem. Wyposażenie synagogi stanowiły srebrne świeczniki i lampy. Na piętrze znajdowała się galeria dla kobiet. W 1903 r. rodzina Soligerów ufundowała podłączenie gazu do lamp w bożnicy.

W czasie I wojny światowej Żydzi z Czarnkowa służyli w armii niemieckiej. Wielu Żydów (m. in. B. Joelsohn, T. Silberg, M. Wronker) służyło już wcześniej w wojsku pruskim w czasie wojny 1870–1871[1.10]. W 1905 r. w Czarnkowie było 240 Żydów[1.11].

Po przyłączeniu Czarnkowa do Polski wielu czarnkowskich Żydów, którzy ulegli zniemczeniu opuściło miasto i udało się za zachodnią granicę. Miasto opuścili wtedy czołowi działacze gminy m.in. rabin Weyl i nauczyciel B. Lewin. Proces ten najlepiej obrazują dane statystyczne: w styczniu 1919 r. w Czarnkowie żyło 440 Żydów, w 1923 r. – 298, zaś w 1930 r, – 180. Do 1928 r. gminę czarnkowską, podobnie jak inne gminy żydowskie w województwie poznańskim, obowiązywało prawo pruskie z 1847 r., a od 5 kwietnia 1928 r. gmina działała na podstawie rozporządzenia Ministra Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego. Choć Marek Fijałkowski podaje, że w latach 1919–1939 urząd rabina pełnił M. Adler, przeczą temu ustalenia Damiana Pałki. Dotarł on do dokumentów, które świadczą o tym, że przez cały okres międzywojenny stanowisko to pozostało nieobsadzone, prawdopodobnie z powodu zubożenia gminy czarnkowskiej[1.12].

Na czele gminy stał Zarząd oraz Rada Reprezentantów. W 1921 r. zarząd tworzyli: Salli Cohn, Juliusz Lemchen i Markus Rosenthal oraz ich zastępcy: Jakob Karger, Samuel Nathan i Seeling Anschel. Radę Reprezentantów tworzyli: Israel Pincus, Nathan Federmann, Hirsch Simon, Joseph Hirsch, dr Michelsohn, Hirsch Rothschild, Herman Caspari, Meyer Simonsohn oraz Louis Karger, a także ich zastępcy: Isaak Pommer, Salomon Jastrow, Abraham Singer, Adolf Rauschamann, Markus Kochmann i Salomon Schleimer. W 1932 r. w zarządzie znaleźli się J. Lemchen – przewodniczący oraz M. Rosenthal. Przewodniczącym Rady Reprezentantów został wybrany Federmann, zaś członkami: Salli Moses, Leon Nathan, Louise Back, Abraham Victor i Marcus Rothschild.

W 1923 r. na majątek nieruchomy czarnkowskiej gminy składały się: synagoga, cmentarz z domem dla dozorcy i domem przedpogrzebowym, dom gminny (prawdopodobnie siedziba zarządu), łaźnia rytualna oraz szkoły. Wynika z tego, że gmina nie prowadziła rzeźni rytualnej, ponieważ ubój rytualny w tym czasie prowadzony był przez kantora w rzeźni miejskiej za odpowiednią opłatą. W 1932 r. na mocy „Rozporządzenia Ministra Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego (…) w sprawie podziału terytorialnego gmin wyznaniowych żydowskich w województwie poznańskim i pomorskim” czarnkowska gmina została połączona z gminami żydowskimi w Lubaszu, Wieleniu, Obornikach, Rogoźnie, Ryczywole, Murowanej Goślinie, Szamotułach, Wronkach, Pniewach i Obrzycku. Siedzibą nowej gminy zostały Oborniki, co świadczyło o osłabieniu ośrodka w Czarnkowie, który coraz bardziej tracił na znaczeniu z powodu emigracji jego członków[1.13].

O relacjach polsko-żydowskich w Czarnkowie w okresie międzywojennym nie wiadomo wiele. Ilustracją stosunku Polaków do społeczności żydowskiej może być historia zaczerpnięta z pamiętnika dr A. Hankego – powstańca wielkopolskiego. Przytoczył on taką scenę: gdy w czasie wyborów do Rady Żołniersko-Robotniczej Czarnkowa (27.12.1918 r.) Niemiec Philip zaproponował następujący skład Rady: dwóch Polaków, dwóch Niemców i jeden Żyd – Polacy nie zgodzili się i zaproponowali, by w Radzie znalazło się trzech Polaków, dwóch Niemców i jeden Żyd, argumentując, że „Żyd to też Niemiec”. Przeszła propozycja Polaków[1.14]. W latach trzydziestych aktywni w Czarnkowie narodowi demokraci występowali przeciw Żydom, jednak wystąpienia te przyjmowały jedynie formę bojkotu sklepów żydowskich. Mimo prób ograniczenia udziału Żydów w życiu gospodarczym Czarnkowa większość z nich trudniła się handlem. Sklepy kolonialne prowadzili Rauschmanowie, Vochrowie i Rotchildowie, artykuły konfekcyjne sprzedawał Nathusius, piekarnię prowadził Dawid Engel, sklep nabiałowy rodzina Mosesów, końmi handlował Magnus Wolf, kurami S. Pinkus, łąki nadnoteckie dzierżawił Hugo Betler. W 1938 r. w Czarnkowie mieszkało 115 Żydów.

Wojska niemieckie zajęły Czarnków 3 września 1939 r., a 8 grudnia 1939 r. wszyscy Żydzi zostali przetransportowani do Kruszewa. Stamtąd z kolei zawieziono ich do getta łódzkiego, skąd jeszcze w 1940 r. nadchodziły do Czarnkowa listy. Nie wiadomo, w którym obozie Niemcy dokonali zagłady czarnkowskich Żydów. Prawdopodobnie wiosną 1940 r. rozpoczęto rozbiórkę synagogi. W latach 1940–1943 Niemcy przystąpili do niszczenia nowego cmentarza żydowskiego założonego w 1819 r., z którego część kamieni nagrobnych została sprzedana, a część do dnia dzisiejszego służy się jako zabezpieczenie przed osuwającą się ziemią[1.15].

Po wielowiekowej obecności Żydów w Czarnkowie zostały nieliczne ślady, m.in. budynek mykwy przy ul. Wodnej i szkoły z 1878 r. przy pl. Bartoszaka. W miejscu, gdzie niegdyś stała synagoga znajduje się obecnie dworzec autobusowy. Przy ul. Władysława Sikorskiego znajduje się nowy cmentarz żydowski, który choć niszczony w czasie wojny w szczątkowej formie przetrwał do naszych czasów. Na jego obrzeżach, w krzakach, można odnaleźć pojedyncze płyty nagrobne, a większe ich skupisko znajduje się w pobliżu ocalałego budynku domu przedpogrzebowego. W sumie na terenie cmentarza zachowało się około 30 macew. Do 1988 r. budynek domu przedpogrzebowego służył jako budynek mieszkalny. Obok niego zachowały się schody wiodące na wzgórze, a do listopada 1988 r. stał dom ogrodnika – nie-Żyda, który pielęgnował zieleń cmentarza. Po Żydach pozostała jeszcze jedna pamiątka – „Góra Żydowska”, na której znajdował się stary cmentarz. Góra ta na pewno kryje w sobie niejedną zarośniętą macewę[1.16].

Nota bibliograficzna

  • Bartkowiak R., Śladami zabytków kultury żydowskiej, Czarnkow.Info [online] http://www.czarnkow.info/archiwum/rok2011/11-04-21.php [dostęp: 26.03.2020].
  • Czarnkow, [w:] The Encyclopedia of Jewish life before and during the Holocaust, t. 1, red. Sh. Spector, G. Wigoder, New York 2001, s. 284.
  • Fijałkowski M., Z dziejów gminy żydowskiej w Czarnkowie w XVIIXX wieku (szkic historyczny), „Rocznik Nadnotecki” 1990, nr 21.
  • Pałka D., Żydzi w Czarnkowie na przestrzeni wieków, „Sprawy Narodowościowe” 2009, z. 35.
Print
Fußnoten
  • [1.1] Fijałkowski M., Z dziejów gminy żydowskiej w Czarnkowie w XVIIXX wieku (szkic historyczny), „Rocznik Nadnotecki” 1990, nr 21, s. 39.
  • [1.2] D. Pałka, Żydzi w Czarnkowie na przestrzeni wieków, „Sprawy Narodowościowe” 2009, z. 35, s. 183.
  • [1.3] Fijałkowski M., Z dziejów gminy żydowskiej w Czarnkowie w XVIIXX wieku (szkic historyczny), „Rocznik Nadnotecki” 1990, nr 21, s. 40.
  • [1.4] Fijałkowski M., Z dziejów gminy żydowskiej w Czarnkowie w XVIIXX wieku (szkic historyczny), „Rocznik Nadnotecki” 1990, nr 21, s. 42.
  • [1.5] Pałka D., Żydzi w Czarnkowie na przestrzeni wieków, „Sprawy Narodowościowe”, 2009, z. 35, s. 183.
  • [1.6] Czarnkow, [w:] The Encyclopedia of Jewish Life Before and During the Holocaust, t. 1, red. S. Spector, G. Wigoder, New York 2001, s. 284.
  • [1.7] Czarnkow, [w:] The Encyclopedia of Jewish life before and during the Holocaust, t. 1, red. Spector S., Wigoder G., New York 2001, s. 284.
  • [1.8] Bartkowiak R., Śladami zabytków kultury żydowskiej
  • [1.9] Fijałkowski M., Z dziejów gminy żydowskiej w Czarnkowie w XVII–XX wieku (szkic historyczny), „Rocznik Nadnotecki” 1990, nr 21, ss. 44–45.
  • [1.10] Fijałkowski M., Z dziejów gminy żydowskiej w Czarnkowie w XVII–XX wieku (szkic historyczny), „Rocznik Nadnotecki” 1990, nr 21, s. 47.
  • [1.11] Czarnkow, [w:] The Encyclopedia of Jewish life before and during the Holocaust, t. 1, red. Sh. Spector, G. Wigoder, New York 2001, s. 284.
  • [1.12] Pałka D., Żydzi w Czarnkowie na przestrzeni wieków, „Sprawy Narodowościowe” 2009, z. 35, s. 189.
  • [1.13] Pałka D., Żydzi w Czarnkowie na przestrzeni wieków, „Sprawy Narodowościowe” 2009, z. 35, s. 191.
  • [1.14] Fijałkowski M., Z dziejów gminy żydowskiej w Czarnkowie w XVII-XX wieku (szkic historyczny), „Rocznik Nadnotecki” 1990, nr 21, s. 45.
  • [1.15] Pałka D., Żydzi w Czarnkowie na przestrzeni wieków, „Sprawy Narodowościowe” 2009, z. 35, s. 192.
  • [1.16] Fijałkowski M., Z dziejów gminy żydowskiej w Czarnkowie w XVIIXX wieku (szkic historyczny), „Rocznik Nadnotecki” 1990, nr 21, s. 47.