Już w 1708 r. wydano rozporządzenie, które Żydom handlującym m.in. na terenie starostwa dąbrówieńskiego nakazywało stawienie się u odpowiednich urzędników domenalnych w celu uiszczenia należnych ceł[1.1]. Dotyczyło ono także innych pogranicznych starostw, m.in. ełckiego, oleckiego, piskiego. Ówczesna polityka fiskalno-społeczna Królestwa Pruskiego nie była jednak stabilna, dlatego w 1720 r. ze starostwa dąbrównieńskiego usunięto całą ludność żydowską.

Nowożytna wspólnota żydowska powstała w Dąbrównie najpóźniej w drugiej połowie XVIII w., skoro w 1787 r. na Górze Jerozolimskiej założono cmentarz wyznaniowy (pierwsze dokumenty potwierdzające osadnictwo pochodzą z 1769 r.)[1.2]. Na przełomie XVIII i XIX w. w mieście wzniesiono murowaną synagogę. Mieściła się ona na terenie Polskiego Przedmieścia (za Bramą Polską), na którym zamieszkali Żydzi.

W 1785 r. mieszkała w Dąbrównie pięcioosobowa rodzina Salomona Marcusa, handlarza, który od 23 października 1773 r. posiadał koncesję na dostarczanie tutejszym sukiennikom wełny oraz na dystrybucję ich wyrobów. Już wcześniej w miasteczku dochodziło do konwersji – 1 listopada 1745 r. po zdobyciu wiedzy o religii chrześcijańskiej (luterańskiej) ochrzczony został Mojżesz (Moses) Jakubowitz. 12 marca 1782 r. chrzest przyjął introligator Izaak Salomon.

Kolejny rozdział w historii osadnictwa żydowskiego w Dąbrównie rozpoczął się wraz z wejściem w życie edyktu emancypacyjnego z 1812 roku. Po 1847 r. zawiązano gminę wyznaniową. Liczebność gminy najprawdopodobniej nigdy nie przekroczyła 100 osób. Jej członkowie trudnili się przede wszystkim handlem, a z każdym dziesięcioleciem coraz bardziej się germanizowali. W czasie I wojny światowej jako żołnierz armii niemieckiej poległ jeden Żyd urodzony w Dąbrównie.

W 1932 r. do gminy synagogalnej w Dąbrównie należało 47 Żydów (3,1% ogółu mieszkańców). Jej zarząd tworzyli: L. Benjamin, H. Wolff, G. Loewenberg. Funkcję kantora pełnił Isidor Schneider. W 1930 r. wysokość budżetu gminy wynosiła 4568 RM. W skład jej majątku wchodziła synagoga, cmentarz i ubojnia rytualna.

Jeszcze przed 1933 r. dąbrówieńscy Żydzi padali ofiarą prześladowań ze strony narodowych socjalistów, co przyczyniło się do masowych wyjazdów z miasta. Próbowali szukać azylu m.in. w Stanach Zjednoczonych, Francji, Holandii (Alfred Löwenberg). Ci, którzy w porę nie wyjechali, zostali przymusowo deportowani w 1941 roku.

Wśród ofiar Zagłady oraz osób zmarłych w czasie II wojny światowej znajdują się nazwiska 33 osób urodzonych lub mieszkających w Dąbrównie. Były one deportowane do gett w Theresienstadt, Litzmannstadt (Łodzi), Rydze (także Ryga-Jungfernhof), Kownie, Warszawie, obozów internowania w Gurs, Recebedou i Nexon oraz niemieckiego nazistowskiego obozu koncentracyjnego Buchenwald. Miejsca śmierci dąbrówieńskich Żydów to m.in. Auschwitz, Treblinka, Kowno, Berlin, Kulmhof (Chełmno), Ryga, Łódź i Nexon.

 

Bibliografia

  • Bergman E., Jagielski J., Zachowane synagogi i domy modlitwy w Polsce. Katalog, Warszawa 1996.
  • Bock Ch. B., Kronika miasta Dąbrówna, Dąbrówno 2003.
  • Führer durch die jüdische Gemeindeverwaltung und Wohlfahrtspflege in Deutschland: 1932–1933, Berlin 1933, s. 26.
  • Kabus R., Juden in Ostpreussen, Husum 1998.
  • Löwenstein L., Die jüdischen Gefallenen des Deutschen Heeres, der Deutschen Marine und der Deutschen Schutztruppen 1914–1918. Ein Gedenkbuch, Berlin 1932.
  • Meye H., Dzieje miasta Dąbrówna w Prusach Wschodnich. 1326–1926, Warszawa – Dąbrówno 2001.
  • Stern S., Der Preussische Staat und die Juden, cz. 1, Tübingen 1962.
  • Stern S., Der Preussische Staat und die Juden, cz. 3, Tübingen 1971.
Print
Fußnoten
  • [1.1] Stern S., Der Preussische Staat und die Juden, cz. 1, Tübingen 1962, s. 492.
  • [1.2] Por. też APO, Regierung Allenstein, Allgemeine Verwaltung, Juden Sachen. Ansetzung der Juden in der Stadt Gilgenburg, 1769–1859, sygn. 4/36–38.