Gołonóg rozwijał się jako wieś górnicza. Zarówno przemysł, jak i pracujący w kopalniach robotnicy, byli zaopatrywani przez żydowskich handlarzy. Spis powszechny przeprowadzony przez władze carskie w 1897 r. wykazał obecność w Gołonogu 56 Żydów, którzy stanowili 10,6% ogółu mieszkańców[1.1]. Zamieszkiwali głównie gęsto zaludniony obszar położony przy stacji kolejowej. Podlegali kahałowi będzińskiemu.

Na początku XX w. nastąpił wzrost liczebności społeczności żydowskiej w Gołonogu, jednak nigdy nie utworzono tu gminy ani stowarzyszeń społecznych. 10 września 1910 r. władze carskie wyraziły zgodę, aby tutejsi Żydzi podlegali nowo utworzonemu kahałowi w Dąbrowie, który obejmował także Hutę Bankową, kolonię Reden i wieś Gołonóg.

Podczas I wojny światowej w 1914 r. Gołonóg zajęły wojska austriackie. Żydzi wykorzystali sytuację; w wynajętym od chrześcijanina Pranusa budynku założono dom modlitwy. Później stworzono również mykwę. W modlitwach przewodniczyli Wolf Gryn i Dawid Gruszczyński, funkcję kantora pełnil Szmul Szajntal. Przy domu modlitwy funkcjonował cheder.

W owym czasie w Gołonogu mieszkali m. in. Lajbl Gnut, Dawid Groszyński, Icze Hipszer, Jechiel Jakubowicz, Mendel Zonszajn (znany jako „Małe Mendele”), Szmul Binder i rodzina Baumgartenów. Właścicielami sklepów ogólnospożywczych byli: Lajbisz Gnut, Nisan Baumgarten, Baruch Płachciński, Jankl Jura, Naftali Kaczka z Włoszczowa oraz rodzina Cohenów. Krawiectwem zajmowali się Mendle Zonszajn, Joszua Zonszajn i Awigdor Segregator, rzeźnictwem – Zindl Fersztenfeld, jego syn Abram, Melech Fuks, Jechezkiel Zaks (utonął w mykwie w 1923 r.), Szlomo Dancyger, Szmul Szajntal (producent kiełbasy) oraz Hilel[1.2].

Zakończenie I wojny światowej przyniosło odrodzenie się 11 listopada 1918 r. państwa polskiego, w skład którego wszedł także Gołonóg. W 1939 r. w miejscowości mieszkało około 600 Żydów.

1 września 1939 r. Niemcy zaatakowały Polskę, rozpoczynając w ten sposób II wojnę światową. Już w pierwszych dniach ich wojska wkroczyły do Gołonogu. Władze okupacyjne na początku 1940 r. opracowały w stosunku do podbitej Polski plan pod nazwą Generalplan Ost, który przewidywał stopniowo całkowitą eksterminację ludności żydowskiej i romskiej, a następnie wysiedlenie na wschód znacznej części Polaków. Pozostali Polacy mieli być niewolniczą siłą roboczą w niemieckim przemyśle i rolnictwie. Realizację planu najwcześniej rozpoczęto w Wielkopolsce, na Pomorzu i na Śląsku. Na Górnym Śląsku początkowo planowano wysiedlenie wszystkich Żydów do Generalnego Gubernatorstwa, jednak po odmowie tamtejszych władz, zdecydowano się na utworzenie gett. Na początku 1940 r. największe getta utworzono w Będzinie i Sosnowcu. W rzeczywistości były to „rezerwaty siły roboczej”, działające na rzecz obozów pracy przymusowej na terenie całego Śląska[1.3].

W październiku 1940 r. przewodniczącym społeczności żydowskiej w Gołonogu został Boruch Płachciński. Podlegał on Centralnej Żydowskiej Radzie Starszych Wschodniego Górnego Śląska (Centralny Judenrat na Wschodni Górny Śląsk) w Sosnowcu. Na dzień 1 X 1940 r. w Gołonogu mieszkało 139 Żydów[1.4].

Od października 1940 r. przymusową pracę śląskich Żydów organizował Specjalny Pełnomocnik Reichsfuhrera SS i Szef Niemieckiej Policji d/s Zatrudniania Obcych Narodowości na Górnym Śląsku, Albrecht Schmelt. Do organizowania i grupowania kontygentów robotników żydowskich zorganizowano specjalny Wydział Pracy Przymusowej, na czele którego do połowy 1941 r. stał Majer Brzeski. Kontygenty młodych Żydów były następnie kierowane transportami do obozów pracy przymusowej w rejencji katowickiej i opolskiej. W 1940 r. Reichsführer SS Heinrich Himmler powołał do istnienia obóz koncentracyjny Auschwitz-Birkenau. Miał on stać się źródłem niewolniczej siły roboczej dla Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego i Zagłębia Dąbrowskiego.

W maju 1942 r. Niemcy przeprowadzili wielką akcję deportacji śląskich Żydów do hitlerowskiego obozu koncentracyjnego Auschwitz-Birkenau. W ten sposób około 130 Żydów z Gołonoga zostało przesiedlonych najpierw do dzielnicy żydowskiej w Dąbrowie, a następnie wywieziono ich do obozu Auschwitz-Birkenau.

Nota bibliograficzna

  • Geshuri M. S., Book of Sosnowiec and the surrounding region in Zaglebie, t. I, Tel Aviv 1973.
  • Golonóg, [w:] Sefer Sosnowiec v'hasviva b'Zagłębie, red. M. S. Gashury (Brukner), Tel-Aviv 1973 [online] https://www.jewishgen.org/yizkor/sosnowiec/sos342.html [dostęp: 09.09.2020].
  • Namysło A., Zanim nadeszła Zagłada... Żydzi w Zagłębiu Dąbrowskim w okresie okupacji niemieckiej, Sosnowiec 2008.
Print
Fußnoten
  • [1.1] Geshuri M. S., Book of Sosnowiec and the surrounding region in Zaglebie, t. I, Tel Aviv 1973, s. 344.
  • [1.2] Golonóg, [w:] Sefer Sosnowiec v'hasviva b'Zagłębie, red. M. S. Gashury (Brukner), Tel-Aviv 1973, s. 342 [online] https://www.jewishgen.org/yizkor/sosnowiec/sos342.html [dostęp: 09.09.2020].
  • [1.3] Świerkosz K., Żydzi w obozach hitlerowskich na Śląsku Opolskim podczas II wojny światowej, [w:] 45. Rocznica powstania w getcie warszawskim (19431988), materiały z sesji popularno-naukowej, Opole 1988.
  • [1.4] Namysło A., Zanim nadeszła Zagłada... Żydzi w Zagłębiu Dąbrowskim w okresie okupacji niemieckiej, Sosnowiec 2008, s. 12