Pierwsze stałe osadnictwo żydowskie datowane jest między 1818 a 1821 rokiem[1.1]. Pod koniec wieku w całym powiecie żyło ok. 300 osób pochodzenia żydowskiego, z czego ok. 140 mieszkało w samych Kartuzach. W latach 20. XX w. miała miejsce masowa emigracja ludności żydowskiej, co doprowadziło do znacznego zmniejszenia się liczebności gminy, która niemal całkowicie utraciła swe znaczenie. W 1931 r. w Kartuzach mieszkało już tylko ok. 40 Żydów, a osiem lat później, w 1939 r. – gmina została ostatecznie rozwiązana.

Gmina została założona w starej wsi klasztornej, która dopiero w 1923 roku otrzymała prawa miejskie. W okresie swojej świetności gmina w Kartuzach posiadała własną synagogę, wzniesioną w 1865 roku. Miejscowy cmentarz żydowski założony został również ok. połowy XIX w., na stoku wzgórza przy Jeziorze Karczemnym, w pobliżu drogi na Bytów. Synagogę obsługiwał kantor, zamieszkały przy ul. Parkowej.

Miejscowi Żydzi, których liczba na przełomie XIX i XX w. utrzymywała się się w granicach 90–99 osób, trudnili się handlem oraz drobnym przemysłem.

Po I wojnie światowej liczba ludności żydowskiej zmalała do 35 osób w 1921 roku. Po otrzymaniu przez Kartuzy praw miejskich wzrosła nieznacznie – do 46 osób w 1931 roku.

Do gminy wyznaniowej, założonej w połowie XIX w. należeli także Żydzi licznie zamieszkali w bogatych i uprzemysłowionych wsiach, położonych przy traktach prowadzących do Bytowa i Słupska. Były to wsie: Chmielno, gdzie w 1895 r. mieszkało 17 Żydów; Sulęczyno, zamieszkałe w 1895 r. przez 16 Żydów oraz Żukowo, gdzie w 1885 r. żyło ich 27. Przy trakcie do Słupska leżała także posiadłość ziemska w Sierakowicach, której właścicielem pod koniec XIX w. był Żyd Jakub Krebs. Zatrudniał on 35 współwyznawców. Ogółem we wszystkich wsiach powiatu kartuskiego w 1871 r. żyło 218 Żydów. Później na skutek emigracji liczba ta zaczęła gwałtownie maleć, tak że w 1921 r. było już tylko 12 Żydów, a w 1931 r. – 4.

Po I wojnie światowej, kolejno w latach dwudziestych i trzydziestych XX w., gminie kartuskiej podporządkowano również gminy w Pucku, Wejherowie, Gdyni oraz Kościerzynie. Była to jednak więź jedynie natury organizacyjnej, ponieważ w Kartuzach nie było rabinatu. W 1937 r., w wyniku wyborów do Zarządu Gminy Wyznanowej Okręgu Kartuskiego, organ ten został zdominowany przez przedstawicieli Gdyni. Skutkowało to przeniesieniem siedziby gminy do Gdyni i ostateczną marginalizacją wciąż pomniejszającej się żydowskiej społecznosci w Kartuzach[1.2].

W 1939 r. hitlerowcy rozebrali synagogę i zdewastowali cmentarz. Przebywający wówczas w Kartuzach Żydzi zostali zamordowani przypuszczalnie w okolicznych lasach albo wywiezieni ich do któregoś z obozów koncentracyjnych, znajdujących się w pobliżu Gdańska[1.3].

Nota bibliograficzna

  • Domańska H., Kadisz gdańskich kamieni, Warszawa 1994.
  • Domańska H., Kamienne drzewo płaczu, Gdańsk 1991.
  • Domańska H., Lifsches L., Żydzi znad gdańskiej zatoki, Warszawa 2000.
  • Rebekka D., Kończal K., Borzyszkowska-Szewczyk M., Pletzing Ch., Kartuzy, [w:] Śladami Żydowskimi po Kaszubach. Przewodnik, red. M. Borzyszkowska-Szewczyk, Ch. Pletzing, Gdańsk – Lübeck – München 2010, ss. 188–192.
Print
Fußnoten
  • [1.1] Rebekka D., Kończal K., Borzyszkowska-Szewczyk M., Pletzing Ch., Kartuzy, [w:] Śladami Żydowskimi po Kaszubach. Przewodnik, red. M. Borzyszkowska-Szewczyk, Ch. Pletzing, Gdańsk – Lübeck – München 2010, ss. 188–192.
  • [1.2] Domańska H., Lifsches L., Żydzi znad gdańskiej zatoki, Warszawa 2000, ss. 190–192; Domańska H., Kadisz gdańskich kamieni, Warszawa 1994, s. 55.
  • [1.3] Domańska H., Kamienne drzewo płaczu, Gdańsk 1991, ss. 37–38.