Do roku 1924 dzisiejszy Kropywnycki nosił nazwę Jelizawetgrad (Elizabetgród), w latach 1924–1934 Zinowjewsk, w latach 1934–1939 Kirowo, a do 2016 r. – Kirowohrad. Pierwsi Żydzi zaczęli się tu osiedlać dopiero pod koniec XVIII w., przybywając z guberni północnych Rosji do tzw. Noworosji. Nastąpił szybki wzrost ludności żydowskiej w Jelizawetgradzie. W 1851 r. w mieście mieszkało 8073 Żydów, a podczas spisu powszechnego ludności w 1897 r. – już 23 967 (39% ogółu mieszkańców).

W nocy z 15 na 16 kwietnia 1881 r.,  podczas prawosławnego święta Wielkanocy, w Jelizawetgradzie doszło do pogromu. W zamieszkach brali udział mieszczanie, lumpenproletariat oraz chłopi z okolicznych wsi, którzy przybyli z zamiarem złupienia majątku żydowskiego. Okradziono wiele sklepów oraz domów; zamordowano jednego Żyda. Pogrom stłumiło dopiero wojsko, które otworzyło ogień do zgromadzonego tłumu.

W 1880 r. Jakub Gordin zorganizował Towarzystwo Biblijne z zamiarem przeprowadzenia reformy religii i obyczajów żydowskich. Pod koniec XIX w. wśród społeczeństwa żydowskiego miasta wyraźnie narastała tendencja do rusyfikacji i asymilacji. Przeciwko niej występowali działacze ruchu syjonistycznego pod przewodnictwem urodzonego w Jelizawetgradzie Władimira Temkina. Pod koniec XIX w. Żydzi z Jelizawetgradu zajmowali się głównie handlem oraz pracą w przemyśle. Należała do nich większość młynów, gorzelni i fabryk tytoniowych. W Jelizawetgradzie było 522 Żydów robotników pracujących w przemyśle tytoniowym, 383 Żydów będących pracownikami pomocniczymi oraz 3164 Żydów rzemieślników (głównie krawców i szewców). Gmina żydowska prowadziła szereg zakładów dobroczynnych, w tym Towarzystwo Pomocy Biednym, Fundusz Pożyczkowy i szpital żydowski z polikliniką.

Po ukazaniu się manifestu 17 października 1905 r. w Jelizawetgradzie nastąpił kolejny pogrom Żydów, w którym udział brali głównie robotnicy.

W 1909 r. w mieście było 17 żydowskich szkół, kilka chederów, Talmud-Tora oraz Technikum Ogólnokształcące i Zawodowe. Podczas I wojny światowej wielu Żydów uciekających z linii frontu znalazło schronienie w Jelizawetgradzie.

W latach rewolucji i wojny domowej w mieście znów wybuchło kilka pogromów. Jeden z nich wydarzył się 15 maja 1919 r., został urządzony przez antykomunistyczną formację atamana Matwija Hryhorjewa. W ciągu dwóch dni pogromowcy zamordowali od 1,5 do 3 tys. Żydów. Akty antyżydowskie powstrzymały wkraczające do miasta jednostki Armii Czerwonej.

W latach 1917–1919 w Jelizawietgradzie ukazywały się czasopisma żydowskie i gazety, jednak szybko one zostały zamknięte przez władze sowieckie. Ten sam los spotkał również żydowskie organizacje. W latach 20. XX w. życie religijne Żydów stało się obiektem prześladowań. W 1926 r. w mieście mieszkało ok. 18,5 tys. Żydów (27,6% ogółu mieszkańców).

14 sierpnia 1941 r. wojska niemieckie wkroczyły do ówczesnego Kirowogradu. Od sierpnia 1941 r. do stycznia 1942 r. Żydzi, którzy nie zdążyli uciec z miasta, zostali rozstrzelani przez żołnierzy Wehrmachtu i Ukraińską Policję Pomocniczą. W sierpniu 1941 r. Niemcy utworzyli pod Kirowogradem obóz jeniecki dla żołnierzy radzieckich (stalag). Tak samo jak w innych obozach tego typu, Niemcy wyszukiwali jeńców żydowskiego pochodzenia i natychmiast rozstrzeliwali.

Po 1945 r. ludność żydowska powróciła do miasta. Władza sowiecka kontynuowała ofensywę przeciwko życiu religijnemu i społecznemu Żydów. W 1957 r. zamknięto synagogę. W 1970 r. w mieście mieszkało ok. 10 tys. Żydów. W latach 1989–2004 większość z nich Żydów wyjechała m.in. do Izraela, Stanów Zjednoczonych, Niemiec i innych krajów.

Bibliografia

Print