Pierwsze wzmianki o osiedleniu się Żydów w Kołomyi pochodzą z XIII wieku. W 1364 i 1367 r. król Kazimierz III Wielki nadał im przywileje zaczerpnięte ze statutu kaliskiego księcia Bolesława Pobożnego. Żydzi pozostawali pod opieką króla, ale byli zobowiązani do płacenia podatków zarówno do skarbca monarchy, jak i do kasy miasta. Ciążyły na nich ponadto inne świadczenia.

Zgodnie z postanowieniami unii lubelskiej z 1569 r. w osobnej dzielnicy Kołomyi, w pobliżu rynku, osiedli Żydzi ze Lwowa. Jak wynika ze spisu własności w 1616 r., komisja królewska nakazała staroście kołomyjskiemu Piotrowi Korycińskiemu wybudować bożnicę i wydzielić miejsce na cmentarz żydowski w zamian za zwolnienie z podatku tych dzielnic Kołomyi, w których miały powstać wzmiankowane obiekty. Wedle lustracji z 1616 r. Żydzi rokrocznie płacili urzędowi starosty 20 talarów, a żydowscy rzeźnicy (razem z chrześcijańskimi) – 40 kamieni łoju.

Po zniszczeniu miasta wskutek licznych napadów Turków w pierwszej połowie XVII w., a następnie przeniesieniu go z prawego brzegu Prutu na lewy w 1629 r., władze miejskie wydały dokument potwierdzający, że „prawa i świadczenia Żydów powinny być zachowane”. Zachowana została m. in. dzierżawa miejskiego młyna, za którą Żydzi co roku płacili do królewskiego skarbca 3 tys. zł.

Zgodnie z porozumieniem zawartym między mieszczanami a gminą żydowską w 1715 r., kahał miał odprowadzać do skarbu miasta trzy czwarte sumy podatków. W 1771 r. podpisano umowę, według której spośród 23 podwód Żydzi mieli dostarczać 17 i trzy czwarte, a pozostali mieszczanie – 5 i jedną czwartą.

Najstarsze kołomyjskie synagogi zbudowano z drewna lub cegły. Jak świadczą źródła, synagogi w pobliskich wsiach, Peczeniżynie oraz Gwoźdźcu, były drewniane, nawiązujące do architektury ludowej. Komisja lustracyjna w 1616 r., wyznaczając teren pod zabudowę miejską, wskazała miejsce na synagogę (dzisiejsza wuł. J. Orensteina – obecnie mieści się tam ferma). W 1664 r., wskutek starań rabina A. Wolfa, Żydzi, którzy zabudowali place otaczające rynek, postawili także nową synagogę, której rabinem został Chaim. Pod koniec XVIII w., po przebudowie, nazwano ją Wielką Synagogą.

W XVIII w. kołomyjska społeczność żydowska odegrała znaczącą rolę w rozpowszechnieniu chasydyzmu. Założyciel ruchu Baal Szem Tow odwiedził miejscowego rabina w latach 30. XVIII wieku.

W 1765 r. w Kołomyi mieszkało 1072 Żydów. Przodowali oni w wytwórczości i handlu w mieście, zajmując się kupiectwem, kramarstwem oraz pośrednictwem, jako faktorzy i dzierżawcy, zwłaszcza warzelni soli.

Już za panowania Austrii, w 1778 r. gmina powołała pierwszą szkołę. Od 1787 r. przy Wielkiej Synagodze działał cheder. W latach 60. XIX w. Hulesowa, mieszkanka Kołomyi, zaczęła prowadzić przedszkole dla żydowskich dzieci. W 1866 r. otwarto drugą szkołę podstawową. Według lokalnego spisu z 1869 r. w mieście było 9019 Żydów na ok. 15 tys. mieszkańców.

Aktywna była miejscowa gmina, do której zarządu w 1876 r. wchodzili Solomon Wieselber, Dawid Kriss i Józef Funkenstein. Przyczyniła się ona do otwarcia w 1854 r. szpitala miejskiego na 20 łóżek. W 1898 r. na koszt gminy powstał dom starców i kalek.

W 1872 r. w mieście działało 16 synagog i 35 domów modlitwy. Spośród kołomyjskich rabinów XIX w. warto wymienić rabina Icchaka Zeewa, Gerszona ben Jehudę, Hillela Lichtenszteina oraz Jakuba Teomina. Wybitnymi przywódcami chasydzkimi byli Szolem Rabinowicz (1851–1911), a potem Oszer Lechman (zginął w czasie Zagłady).

W 1882 r. Żydzi stanowili 41,4% całkowitej liczby mieszkańców. W XX w. ich udział nadal wzrastał. W 1911 r. w Kołomyi, Dziatkowcach i Szeparowcach było 7850 grekokatolików, 8244 rzymskich katolików oraz 16 750 Żydów (51% ogółu).

Rozwijało się szkolnictwo. Najbardziej znaną z kołomyjskich szkół żydowskich przełomu XIX i XX w. była czteroklasowa szkoła męska, ufundowana przez niemieckich Żydów Josefa i Moritza von Hirschów. Dziełem von Hirschów była także Fundacja Szkolna dla Organizacji i Utrzymana Szkół dla Biednych Dzieci w Galicji, Bukowinie i Turcji, ulokowana w 1896 r. we własnym gmachu (ob. Szkoła Ogólnokształcąca nr 8 im. Puszkina). W latach 90. XIX w. powstał żydowski teatr amatorski, który wystawił sztukę pt. Brandles – kozak z Kołomyi. W tym okresie Kołomyję odwiedził jeden z najsłynniejszych pisarzy żydowskich Szolem Alejchem, który na początku 1906 r. w drodze do Szwajcarii na cztery dni zatrzymał się w mieście. Życie wschodniogalicyjskich Żydów opisał później w opowiadaniu Kłamstwo, którego akcja toczy się w pociągu do Kołomyi.

Miejscowi przedsiębiorcy uczestniczyli w życiu okolicy, m. in. wspierając lokalną kulturę ukraińska. Czołowe miejsca zajmowały w tej mierze drukarnia Wilhelma Braunera (1905–1923) i wydawnictwo „Hałyćka Nakładnja” Jakuba Orensteina (1903–1919). Wydawano w nich szereg ukraińskich czasopism, książek i tłumaczeń.

W 1880 r. zaktywizowali się miejscowi syjoniści. Izrael Fadenrecht powołał do życia czasopismo „Israel” w języku hebrajskim. Na I Kongresie Syjonistycznym w Bazylei w 1897 r. Kołomyję reprezentowali Solomon Singer oraz Rosenhecht, podczas gdy Lwów – zaledwie jeden delegat. W 1914 r. syjonista L. Taubes zaczął wydawać czasopismo „Volks Zeitung”.

Wybitną postacią pierwszych dziesięcioleci XX w. był Józef Funkenstein, wielokrotny członek zarządu miejskiego i rady powiatowej, burmistrz Kołomyi, zarazem przewodniczący gminy żydowskiej i członek obwodowej rady szkolnej. Powszechnym autorytetem cieszył się też Gedali Szmelkes, od 1902 r. główny rabin miasta.

Pierwsza wojna światowa przyniosła wejście wojsk rosyjskich do Galicji w latach 1914–1915. Miejscowi Żydzi zostali wówczas zrujnowani, a wielu z nich zginęło w trakcie pogromów. Sprofanowano synagogi, zamknięto czasopisma.

W okresie 1919–1939 Kołomyja należała do Polski. Kwitło życie polityczne. Duże poparcie miały syjonistyczna partia Mizrachi, ortodoksyjna Aguda oraz robotnicza Poalej Syjon. Wśród przywódców Mizrachi byli F. Rotstreich, I. Horowitz, M. Stern i W. Farbstein (poseł na Sejm RP). Działaczem Bundu był dr Frisch, a czołowym zwolennikiem Poalej Syjon – Markschtaid. Aktywność młodzieży miała charakter syjonistyczny. Działały m. in. Ha-Szomer ha-Cair i Betar.

Życiem społeczności kierowała gmina żydowska. Do jej zarządu w 1925 r. wchodzili: dr Leon Funkenstein – komisarz gminy, Abraham Samuel Heller – zastępca i Ozjasz Silber – pomocnik rabina. Zarząd kontrolowało 27 radnych. Do rozbudowanej sieci instytucji należały m. in. Stowarzyszenie Kupców Żydowskich, Stowarzyszenie Żydowskich Lekarzy i Adwokatów oraz spółka ILAG (Idische Landwirtschaftliche Gesellschaft). Religii mojżeszowej nauczano w szkołach publicznych, zarówno z wykładowym polskim, jak ukraińskim. Wykładowcami podstaw Tory i Talmudu byli m. in. Benjamin Blitz, Calel Brandes, Juris Mandel, Salomon Hergiz i Józef Stecnel.

W przededniu wybuchu II wojny światowej w Kołomyi mieszkało 44 tys. osób, w tym 15 tys. Żydów. W 1930 r. ostatnim rabinem Kołomyi został Józef Lau.

Po wybuchu II wojny światowej liczebność Żydów w mieście wzrosła o kilka tysięcy, wskutek napływu uciekinierów z ziem okupowanych przez Niemców. W lipcu 1941 r. miasto przeszło spod okupacji sowieckiej pod niemiecką. Ściągnięto tu oddziały SS, gestapo oraz pomocnicze formacje policji ukraińskiej. 21.08.1941 r. żołnierze SD i Sipo, dowodzeni przez Petera Leideritza, zgromadzili 250 Żydów. Mieli oni zostać rozstrzelani w pobliskiej Korolówce, ale zapobiegli temu Węgrzy.

Niemcy stworzyli Judenrat, obejmujący nie tylko Kołomyję i sąsiednie wsie, lecz także miasta Kuty, Kosów i ich okolice. Kierował nim M. Horowitz. Przewodniczący był postacią kontrowersyjną. Niektórzy oskarżali go o kolaborację, inni uważali, że działał w sytuacji bez wyjścia. Przed wojną był bardzo znanym, szanowanym kołomyjskim fabrykantem, nie uczestniczącym jednak w życiu publicznym. Jako przewodniczący Judenratu, chociaż nie był wcześniej szczególnie pobożny, organizował nielegalne nabożeństwa i wspomagał ubogich. Jesienią 1942 r. popełnił samobójstwo.

12.10.1941 r. niemieckie wojsko oraz ukraińska policja aresztowały blisko 3 tys. Żydów, których w ciągu następnych kilku dni rozstrzelano w lesie koło wsi Szeparowce. „Akcja” powtórzyła się 6 listopada 1941 roku. 23 grudnia 1941 r., wskutek prowokacji gestapo, uwięziono ok. 1 tys. Żydów – posiadaczy zagranicznych paszportów. Zostali oni rozstrzelani w miejscu poprzednich kaźni.

W marcu 1942 r. Niemcy stworzyli trzy getta, w których ulokowali prawie 18 tys. Żydów z Kołomyi i okolic. W kwietniu 1942 r. ok. 5 tys., a we wrześniu 1942 r. – niemal 7 tys. z nich wywieźli do niemieckiego nazistowskiego obozu zagłady w Bełżcu. 20.01.1943 r. 2 tys. Żydów, którzy przeżyli do tej pory, zgromadzili w kilku domach, a 02.02.1943 r. – rozstrzelali. W sierpniu 1944 r., gdy do miasta weszła Armia Radziecka, w mieście pozostało zaledwie kilku Żydów.

Tuż po wojnie wspólnota wzrosła liczebnie wskutek napływu uciekinierów ze wschodu i były żołnierzy Armii Czerwonej. Wkrótce większość z nich wyjechała do Polski, a stamtąd do Stanów Zjednoczonych i Izraela (do dzisiaj istnieją tam ziomkostwa). W 1969 r. w Kołomyi mieszkało ok. 350 Żydów, a na początku 2000 r. – nie więcej niż kilkudziesięciu.

Na podstawie:

  • Mohołatyj I., Zabutyj swit – kołomyjśki jewreji, „Ji” 2007, nr 48 [online] http://www.ji.lviv.ua/n48texts/kolomyja.htm [dostęp: 06.05.2015].
  • Woznjak T., Hebrejśkyj use-swit Hałyczyny.
Print