Korzec był miasteczkiem położonym na zachodnim brzegu rzeki Korczyk (stąd też wywodzi się nazwa miejscowości)[1.1]. Wołyń został przyłączony do Polski dopiero w 1569 r.[1.2], a ziemie rozdzielono między tamtejszą szlachtę[1.3]. Już wtedy istniała zorganizowana społeczność żydowska z ośmioma bóżnicami oraz Bikur Holim (bractwo pomagające chorym).

Podczas powstań kozackich w 1648 r. miejscowość została prawie całkowicie zniszczona. Jednak dzięki dobremu położeniu geograficznemu odrodziła się szybko. Rozwinął się handel lokalny, wzrósł obrót handlowy z Rosją i Zachodem. Na początku XVIII w. Żydzi koreccy, a właściwie wołyńscy, znacznie ucierpieli na skutek ataków armii polskiej, Kozaków i Szwedów.

Pod panowaniem księcia Józefa [Klemensa] Czartoryskiego, właściciela ziem koreckich[1.4], Korzec rozwinął się w [dobrze] zorganizowane miasto. Książę zbudował drogi i fabryki, w tym fabrykę sukienną zatrudniającą sześćdziesięciu Żydów, manufakturę produktów rolniczych, browary, młyny, a nawet drukarnię.

Po rozbiorach Polski w XVIII w. Wołyń wraz z Korcem został włączony do Rosji, a stosunki gospodarcze z Zachodem zostały zerwane. W XIX w. liczba mieszkańców żydowskich wzrosła do 4 tys., co stanowiło 70–80% całej populacji[1.5]. Powstały nowe fabryki, garbarnie i cukrownia. Większość zakładów należała do Żydów. Rozwinął się [zwłaszcza] handel drzewem, w którym przodował Żyd Jakub Józef Horenstein, właściciel lasów, który zatrudniał u siebie wielu Żydów. Horenstein przyczynił się do powstania wielu instytucji publicznych, między innymi talmud-tory, szpitala, biblioteki i dwóch banków.

Po pierwszej wojnie światowej Korzec znalazł się w granicach Polski, co przyniosło kres wsparcia dla rolnictwa[1.6]. Zmiana ta miała katastrofalne skutki dla sytuacji Żydów na tych terenach. Wiele przedsiębiorstw upadło lub zmniejszyło się ich zapotrzebowanie na siłę roboczą. Cukrownia przestała zatrudniać robotników żydowskich. Jedynie handel owocami i warzywami pozostał w rękach Żydów.

W latach 30. XX w. Korzec stanowił ośrodek handlowy okolicy, w której poza samym miasteczkiem nie było już Żydów. Mieszkało w nim 5 tys. Żydów, w większości ortodoksyjnych[1.7]. Sytuacja ekonomiczna była bardzo ciężka. Członkowie gminy byli w przeważającym stopniu rzemieślnikami i właścicielami sklepów, ale bezrobocie było  wysokie.

Życie żydowskie było natomiast bardzo dobrze zorganizowane. Istniało siedemnaście bóżnic. Działały partie polityczne i syjonistyczne oraz socjalistyczne ruchy młodzieżowe (Ha-Szomer ha-Cair, Gordonia, He-Chaluc ha-Cair), sławny bet ha-midrasz [przeniesiony] z Żytomierza ze wspaniałym talmudystą – rabbim Joelem Szurinem, szeroko znana drukarnia świętych ksiąg, jesziwa. Większość członków gminy uczęszczała do synagogi, przestrzegała kaszrut (zasada koszerności pokarmów) oraz pielęgnowała tradycje. Jednocześnie pomiędzy ortodoksyjną a świecką ludnością utrzymywany był pewien modus vivendi. Kontakty z nie-Żydami ograniczane były tylko do prowadzenia interesów. Korzec był miasteczkiem chasydzkim i wszyscy byli bardzo dumni, z tego iż rabbi Pinchas Szapiro z Korca, urodzony w 1726 r., był jednym z nich.

We wrześniu 1939 r. Korzec znalazł się pod okupacją sowiecką[1.8]. Niemcy zajęli miasto 8 lipca 1941 r. Od razu po wejściu nowego agresora nacjonaliści ukraińscy przeprowadzili pogrom, w trakcie którego zabijano pojedyncze osoby, grabiono miejsca kultu i domy mieszkalne. Trzy dni później komendant miasta nakazał Żydom noszenie białych opasek z żółtą Gwiazdą Dawida. Żydzi wraz Polakami zostali też objęci godziną policyjną od 20.00 do 6.00. 6 sierpnia 1941 r. wprowadzono dalsze obostrzenia, m. in. nakaz pracy w ramach robót publicznych, pozwolenie na handel jedynie w godzinach 10.00–12.00, nakaz pracy przedsiębiorstw w sobotę itd. Utworzono Judenrat na czele z Mojsiejem Halcerem. Mnożyły się represje, grabieże, gwałty, akty przemocy ze strony Niemców i policji ukraińskiej, a także wypadki i zgony podczas robót. Rabini zostali zmuszeni do wyprowadzenia Tory z synagog, a następnie spalenia jej po oblaniu benzyną; odmowę karano śmiercią. Wielka Synagoga została całkowicie spalona.

Zmasowane akty ludobójstwa, nazywane eufemistycznie „akcjami” zaczęły się już latem 1941 r. 12 lipca 1941 r. koło przysiółka Szczytnia, 2 km na północny wschód od Korca, zamordowano 120 przedstawicieli miejscowej inteligencji żydowskiej. W sierpniu 1941 r., podczas drugiej „akcji", w okolicach wsi Suchowola (10 km na północny wschód od Korca, przed wojną już ZSRR) rozstrzelano 350 mężczyzn. 21 maja 1942 r. oddział SD z Równego, wspomagany przez niemiecką żandarmerię i policję ukraińską, rozstrzelał w lasach koło Kozaka (7 km na północ od miasta) aż 2,5 tys. Żydów. Dopiero wówczas, 24 maja 1942 r., utworzono getto. Istniało ono ledwie 4 miesiące – do 25 września 1942 r. Tego dnia wymordowano ostatnie 2 tys. więźniów. Około 15 osób, chłopców i młodych mężczyzn, zdołało uciec. Niektórzy przystąpili do partyzantki, a pozostali zostali ocaleni przez Polaków, mieszkających w lasach w okolicach Bereźnego. Łącznie życie w Korcu i okolicy straciło w okresie okupacji niemieckiej 5090 Żydów[1.9].

Print
Fußnoten
  • [1.1] Tekst dotyczący okresu do 1939 r. pochodzi z polskiego streszczenia wywiadu z Hanną Arion w ramach projektu „Polskie Korzenie w Izraelu”. Nie jest to artykuł historiograficzny, ale zawiera dość bogatą faktografię, choć wymagającą niekiedy komentarza.
  • [1.2] Ściślej rzecz ujmując, po zawarciu unii lubelskiej w 1569 r. Wołyń przeszedł z Wielkiego Księstwa Litewskiego do Korony. Wcześniej natomiast był podzielony pomiędzy Polskę i Litwę, a przynależność niektórych części do Polski sięgała XIV w. (Włodzimierz Wołyński w 1366 r.). Sam Korzec należał do Litwy.
  • [1.3] Przejście Korca „w ręce szlachty” nastąpiło dużo wcześniej. Już po przyłączeniu Wołynia do Litwy znalazł się w rękach książąt Ostrogskich.
  • [1.4] Józef Klemens Czartoryski, książę na Korcu i Oleksińcach (1740–1810) – stolnik litewski od 1764 r., ostatni męski potomek linii koreckiej rodu Czartoryskich, poseł na Sejm Czteroletni z województwa wołyńskiego, członek konfederacji targowickiej.
  • [1.5] Wedle Słownika Geograficznego Królestwa Polskiego... pod koniec XIX w. liczba mieszkańców Korca wynosiła 12 tys., w tym 10 tys. Żydów, zatem faktycznie 80%. Patrz: Korzec [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, red. Sulimierski F., Chlebowski B., Walewski W., Warszawa 1883, t. IV, s. 432.
  • [1.6] Chodzi raczej o utratę ogromnego rosyjskiego rynku zbytu produktów rolnych i spożywczych.
  • [1.7] Pod koniec 1937 r. było dokładnie 4895. Za: Altman I. A., Krugłow A. I., Koriec [w:] Hołokost na tieritorii SSSR. Encikłopiedija, Moskwa 2009, s. 463.
  • [1.8] Fragment poświęcony Zagładzie został dodany przez redakcję.
  • [1.9] Na podstawie: Altman I. A., Krugłow A. I., Koriec [w:] Hołokost na tieritorii SSSR. Encikłopiedija, Moskwa 2009, s. 463–464.