Pierwsze wzmianki dotyczące Żydów w Kraśniczynie pochodzą z 1618 roku. W 1676 r. miasto liczyło 116 mieszkańców, źródła jednak nie wymieniają dokładnej liczby Żydów w tym okresie. Zamieszkiwali głównie na tyłach rynku, po jego wschodniej stronie, gdzie znajdowała się też synagoga. Zajmowali się handlem i rzemiosłem.

W wyniku pożaru w 1734 r. spłonął dom modlitwy, łaźnia żydowska oraz 9 domów znajdujących się przy rynku. W 1756 r. w mieście istniało 14 posesji żydowskich z chałupami oraz 3 place i kramnice. W 1777 r. w Kraśniczynie było 50 domów katolickich oraz 24 żydowskie.

W 1778 r. gmina żydowska w Kraśniczynie podlegała kahałowi turobińskiemu. Trzy lata później gmina znalazła się pod zarządem kahału żółkiewskiego. W 1790 r. w osadzie żyło 66 Żydów. W 1821 r. Kraśniczyn liczył 88 mieszkańców, w większości Żydów.

Do 1910 r. Żydzi z Kraśniczyna podlegali okręgowi bożniczemu w Wojsławicach. W marcu 1910 r. żydowscy mieszkańcy osady złożyli wniosek do naczelnika powiatu krasnostawskiego z prośbą o utworzenie samodzielnego okręgu bożniczego w Kraśniczynie. W tym okresie w osadzie istniała drewniana bożnica, która mogła pomieścić ok. 300 osób, a także mykwa oraz cmentarz żydowski. Okręg bożniczy oprócz Kraśniczyna obejmował następujące wsie: Anielpol, Bończę, Brzeziny, Drewniki, Czajki, Majdan Surhowski, Surhów oraz folwark Wojciechów. W Kraśniczynie mieszkali wówczas m.in. Abram Borek, Abram Cukier, Sara Cukier, Berko Cukier, Łajka Aizenberg, Jankiel Bliat, Frankiel Bubiel, Moszko Tuchman, Tapchip Aizenberg, Jankiel Warman, Gierszko Rajc, Szmul Gros, Abram Fiterman, Gierszko Tuchman, Abram Gierszkow oraz Zimner.

Po 1910 r. do osady przybyło 35 Żydów, w tym: 8 – z Izbicy, 6 – z Wojsławic, 5 – z Rejowca, 3 – z Dubienki, 2 – z gminy Turka, oraz po jednym z Gorzkowa, Grabowca, Lubartowa, Siedliszcza, Szczebrzeszyna, Tomaszowa, Uchań i Starego Zamościa. W innych wsiach okręgu bożniczego mieszkała następująca ilość osób pochodzenia żydowskiego.

  • Anielpol – Benjamin Zildersztajn, który przybył z Uchań.
  • Bończa – Simka Szibłowicz oraz Zindel Szibłowicz.
  • Brzeziny – Mejer Szmul Bliat z Izbicy.
  • Drewniki – Mejer Lichter z Izbicy.
  • Kraśniczyn Aleksandrowski – Szelma Ehrlich oraz Chaim Goldfard.
  • Surhów – Szlem Gdal Bliat oraz Abram Mangiel.
  • Majdan Surhowski – Berek Taj.
  • Folwark Wojciechów – Mordko Acija z Wojsławic, Abram Bafigold z Warszawy, Lejzer Bergier z Grabowca oraz Wulf Litman z Izbicy.

24.05.1911 r. wybrano członków dozoru boźniczego w Kraśniczynie: Abram Zimner (lat 50), Gierszko Rajc (lat 38) oraz Tapchip Ajzenberg (lat 38). Rabinem został Rafał Kliger. W 1914 r. budżet gminy żydowskiej w Kraśniczynie wynosił 299 rubli 10 kopiejek.

W 1921 r. Kraśniczyn liczył 610 mieszkańców, w tym 540 Żydów (83%). Pod zarządem gminy znajdowała się nowa murowana synagoga wzniesiona w 1921 roku, a także mykwa i kirkut. W mieście działało 5 chederów. Żydzi byli właścicielami większości sklepów i zakładów rzemieślniczych (krawiectwo, kamasznictwo), a także rzeźni, piekarni, kaszarni i niewielkiej fabryki mebli. Żydowscy przedsiębiorcy przodowali w handlu zbożem, bydłem i drewnem. Najbogatszym Żydem w tym okresie był Icek Goldwasser, który prowadził skup zboża oraz posiadał sklep tekstylny i arendę lasu. Od 1921 r. w Kraśniczynie działał Związek Drobnych Kupców, któremu przewodził Hersz Fuks. W 1927 r. w wyniku pożaru zniszczeniu uległa znaczna część zabudowań żydowskich. W 1933 r. w osadzie mieszkało 487 Żydów.

W dwudziestoleciu międzywojennym w mieście rozwijało się życie polityczne. Od 1919 r. istniał tu oddział Poalej Syjon – Lewicy, na czele którego stał Icchok Besler, a także komórka syjonistyczno-ortodoksyjnej partii Mizrachi. W osadzie funkcjonowała też ortodoksyjna partia Aguda, Organizacja Bezpartyjnych Żydów Religijnych, a w latach 1933–1934 – Ogólnożydowska Partia Pracy. Pod auspicjami Poalej Syjon – Lewicy, od 1921 r. działało Żydowskie Stowarzyszenie Oświatowe. W mieście funkcjonowała też młodzieżowa organizacja syjonistyczna He-Chaluc Pionier, licząca 9 członków[1.1]

Po wybuchu II wojny światowej i zajęciu zachodniej części ziem polskich (wrzesień – październik 1939 r.), w 1940 r. Niemcy utworzyli w Kraśniczynie getto, a w pobliskim Surhowie obóz pracy dla Żydów pochodzących z Polski, Austrii, Niemiec, Słowacji i Czech, zorganizowany w celu regulacji i melioracji rzeki Wojsławki. Obóz ten został zlikwidowany w sierpniu 1942 roku, a więźniowie wywiezieni do obozu zagłady w Bełżcu.

W 1940 r. w osadzie mieszkało 500 Żydów. Ich liczba w marcu 1941 r. wzrosła do 715. Spadła następnie do 150 osób w kwietniu 1942 r., na skutek wywiezienia tutejszych Żydów do obozu zagłady w Bełżcu w ramach prowadzonej przez Niemców „akcji Reinhardt“. Wcześniej, w marcu 1942 r. do getta przybyło ok. 500 Żydów z Czech i Słowacji. W kwietniu 1942 r. do getta przybyło jeszcze 200 Żydów z Izbicy, natomiast 28.04.1942 r. – ok. 1000 osób z terenów III Rzeszy. Kolejny transport Żydów niemieckich miał miejsce 3 maja 1942 roku.

W maju 1942 r. żandarmeria zebrała 327 Żydów pod budynkiem szkoły, a następnie pieszo wysłała zebranych do Krasnegostawu, skąd wywiezieni zostali pociągiem do obozu zagłady w Bełżcu. W czerwcu 1942 r. nastąpiła likwidacja getta w Kraśniczynie. Wówczas to Niemcy zamordowali na miejscowym cmentarzu 200 Żydów. Pozostałych przy życiu popędzili pieszo do Izbicy. Stamtąd Żydzi zostali wywiezieni do Sobiboru. Na czele idących z Kraśniczyna do Izbicy Żydów szedł Goldwaser, sołtys Nuta Helfman oraz ówczesny rabin Szmul Osełka z żoną. Łącznie Niemcy wywieźli z Kraśniczyna do Sobiboru ok. 1 tys. Żydów. 

W październiku 1942 r. rozstrzelanych zostało 15 Żydów pracujących w majątku Bończa. W tym samym roku Niemcy z Bończy rozstrzelali 13 Żydów ze wsi Horodysko. Po likwidacji getta Niemcy ostatecznie zniszczyli bożnicę i inne obiekty gminy.

Znane są przypadki ratowania przez ludność polską poszczególnych Żydów. Przykładowo mieszkanka pobliskiego Surhowa Stanisława Wac dała schronienie 18 letniemu Żydowi – Zygmuntowi Nowakowskiemu oraz pomogła w ucieczce dwóm niepolskim Żydom. Z kolei Michał Gramczak przechował w swoim gospodarstwie łódzkiego Żyda Radziejowskiego z żoną. W Kraśniczynie Tadeusz Borowski razem z kierowcą z Bończy – Smolińskim przywieźli do Bończy z Warszawy 4-osobową rodzinę Laksów.

Kilka osób pochodzenia żydowskiego znalazło schronienie u Sióstr Franciszkanek Służebnic Krzyża w Żułowie. W Żułowie ukrywała się także przez cały okres okupacji Braunsteinów wraz z trzema małoletnimi synami. W kwietniu 1943 r. w Anielpolu u państwa Kucharskich przebywał prof. Ludwik Ehrlich z Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie. Później został odbity przez porucznika Jana Turowskiego (Armia Krajowa) z więzienia w Biłgoraju. Prof. Ehrlich po wojnie został profesorem prawa na Uniwersytecie Jagiellońskim w Krakowie.

Nota bibliograficzna

  • Krasniczyn, [w:] The Encyclopedia of Jewish Life Before and During the Holocaust, red. S. Spector, G. Wigoder, t. 2, New York 2001, s. 672.
  • Tarnas W., Kraśniczyn. Dzieje gminy i okolic, Lublin 2006.
Print
Fußnoten
  • [1.1] Byliśmy sercem wsi. Materiały z sesji popularnonaukowej w Krasnymstawie 19 września 2003, red. D. Pasiak-Wąsik, Warszawa 2004, s. 46.