Żydzi pojawili się w regionie pienińskim w XVII w., za sprawą starostów czorsztyńskich. Pierwsze wzmianki dotyczące obecności Żydów w Krościenku pochodzą z połowy XVIII wieku. Zapiski parafialne z 1752 r. wspominają o dwóch arendarzach żydowskich, prowadzących karczmy w Krościenku i Szczawnicy. Pierwszy znany przywilej dla społeczności żydowskiej w Krościenku pochodzi z 1771 roku. Wówczas starosta czorsztyński Józef Potocki nadał żydowskiej rodzinie Meifsingerów na własność pas ziem „od Wielkiej Karczmy po Starą Rzekę [potok Krośnica]”.

W 1822 r. Krościenko oraz okoliczne dobra zostały wykupione przez miejscową rodzinę Grossów, która rozpoczęła eksploatację lokalnych źródeł mineralnych. Wkrótce z powodów finansowych właściciele puścili zakład zdrojowy w dzierżawę faktorom żydowskim. Decyzja ta nie sprzyjała jednak rozwojowi zakładu, gdyż „dla niewygód, zdzierstwa, nieporządku coraz mniej gości przybywało do Krościenka”.

Dopiero od 1850 r. do Krościenka znów zaczęli napływać goście – przede wszystkim ubodzy Żydzi. Wielu z nich zauroczonych miejscowością postanawiało osiąść tu na stałe. Osadnictwu sprzyjał również postępujący od 1859 r. proces równouprawnienia galicyjskich Żydów. W wyniku reform zezwolono im na swobodne zamieszkiwanie na wsi, zlikwidowano zakaz uprawiania niektórych zawodów i rzemiosł, a w 1861 r. nadano pełnię praw wyborczych. Uległa wówczas zmianie sytuacja demograficzna krościeńskich Żydów. Według statystyk w 1824 r. Krościenko liczyło 14 mieszkańców wyznania mojżeszowego, tymczasem w ciągu kolejnych kilkudziesięciu lat liczba ta wzrosła niemal dwudziestokrotnie. W 1900 r. miejscowość zamieszkiwało już 239 osób pochodzenia żydowskiego.

Wraz ze wzrostem liczby żydowskich mieszkańców Krościenka nastąpił rozwój tutejszej gminy wyznaniowej. W latach siedemdziesiątych XIX w. powstał w Krościenku niezależny kahał. Ok. 1870 r. w krościeńskiej gminie żydowskiej istniała synagoga, cmentarz oraz szkoła żydowska dla 60 uczniów.

Żydowscy mieszkańcy Krościenka wiedli skromne życie – początkowo zajmowali się głownie szynkarstwem, po trosze rolnictwem i rzemiosłem, z czasem wysunęli się na czołowe pozycje w drobnym handlu i usługach[1.1]. W tej ostatniej dziedzinie prym wiódł bez wątpienia Leon Kleinnman, który w 1909 r. założył pierwszą automobilową linię do przewozu bagażu i osób kursującą na trasie Szczawnica – Stary Sącz.

Wśród mieszkańców Krościenka wyznania mojżeszowego zdecydowaną większość stanowili Żydzi ortodoksyjni, ubodzy chasydzi związani z dworem cadyka Halberstama z Nowego Sącza. Pozostali należeli do środowiska postępowej elity. Prowadzili restauracje (Ida Riegelhaupt), praktyki lekarskie (Salomon Reigelhaupt, Jakub Brich) oraz praktyki adwokackie (Paweł Sonnenthal, Bernard Lustig). Postacią szczególnie zasłużoną dla Krościenka był dr Rudolf Hammerschlag (zm. w 1926 r.) – radny miasta i jednocześnie członek komisji zdrojowej w pobliskiej Szczawnicy. Z jego inicjatywy założono w Krościenku Park Miejski, wyposażony w korty tenisowe, kręgielnię oraz staw.

Tuż przed II wojną światową żydowska ludność Krościenka liczyła ok. 300 osób. We wrześniu 1939 r. rozpoczęła się niemiecka okupacja miejscowości. Część krościeńskich Żydów zginęła w 1942 r. podczas masowych egzekucji w Krościenku i okolicach, pozostałych przesiedlono do nowotarskiego getta, skąd zostali przetransportowani do niemieckich nazistowskich obozów zagłady w Bełżcu i Auschwitz. Nielicznym udało się przeżyć okupację, ukrywając się w polskich domach.

Nota bibliograficzna

  • Koper K., Mały przewodnik historyczny po Krościenku nad Dunajcem, Nowy Targ 2008.
  • Kroscienko (II), [w:] The Encyclopedia of Jewish Life Before and During the Holocaust, red. S. Spector, G. Wigoder, t. 2, New York 2001, s. 680.
  • Marczak M., Wiktor J., Ilustrowany przewodnik po Pieninach i Szczawnicy, Kraków 1927, s. 98
  • Michalewicz J., Żydowskie okręgi metrykalne i żydowskie gminy wyznaniowe w Galicji doby autonomicznej, Kraków 1995.
  • Remembrance Book of Nowy Targ and Vicinity, red, M. Walzer-Fass, Tel Aviv 1979.
  • Węglarz B. A., Lelito A., Żydzi w Szczawnickim kurorcie, Szczawnica 2005.
Print
Fußnoten
  • [1.1] Remembrance Book of Nowy Targ and Vicinity, red, M. Walzer-Fass, Tel Aviv 1979, ss. 41-42