Pierwsze wzmianki o Żydach w Kryłowie pochodzą z 1550 roku. W II połowie XVI stulecia, ta stosunkowo niewielka grupa osadników odegrała znaczącą rolę w rozwoju ekonomicznym ośrodka. Poza głównym rynkiem, w mieście wykształcił się mały rynek, przy którym funkcjonowała ludność żydowska. W 1676 r. w Kryłowie mieszkało 45 Żydów. Niektóre źródła wskazują, iż prawdopodobnie jeszcze przed 1686 r. w Kryłowie mogła zostać wzniesiona bożnica, co stało się podstawą dla utworzenia tu samodzielnej gminy, jednakże nie znajduje to jednoznacznego potwierdzenia w źródłach, w których kryłowska synagoga wzmiankowana jest dopiero od połowy XVIII wieku.  

W 1686 r. w mieście istniała już zorganizowana gmina żydowska. Żydzi zajmowali się handlem i rzemiosłem. W 1736 r. w mieście było 52 podatników, w tym 36 podatników żydowskich, 10 chrześcijańskich, 22 komorników kramniczych oraz 5 winników. Cała ludność Kryłowa liczyła 893 mieszkańców, w tym 227 Żydów (25%).

W 1860 r. Kryłów liczył 1219 mieszkańców, w tym 588 Żydów (48%). Szybki rozwój społeczności przypadł na II połowę XIX wieku. W 1860 r. Żydzi stanowili niemal połowę mieszkańców miasta, a pod koniec lat 90. XIX w. – 65%.

W latach 1880–1890 funkcję rabina w Kryłowie pełnił Cwi Landman. W późniejszym okresie swojego życia przeniósł się on do Drohobycza. Od 1898 r. do wybuchu I wojny światowej rabinem był Jerachmiel Mordechaj Weinberg.

W 1897 r. Kryłów liczył 2314 mieszkańców, w tym 1512 Żydów (65%). Jeszcze przed I wojną światową w mieście powstało Towarzystwo Pielęgnowania Chorych (Bikur Cholim).

W latach I wojny światowej, ze względu na znaczne pogorszenie się warunków życia w zniszczonej osadzie, ponad połowa żydowskich mieszkańców opuściła Kryłów, przenosząc się do innych miejscowości.

W 1921 r. Kryłów liczył 1286 mieszkańców, w tym 622 Żydów (48%). W okresie międzywojennym rabinem w osadzie był Arie Jehuda Sznicer. Gmina powoli odbudowywała się po zniszczeniach z okresu I wojny światowej. W osadzie kwitło żydowskie życie polityczne – szczególnie dużymi wpływami cieszyły się ugrupowania syjonistyczne. Działały także żydowskie instytucje społeczno-kulturalne, m.in. założony na początku lat 30. XX w. oddział stowarzyszenia „Jawne”, zajmujący się upowszechnianiem kultury żydowskiej wśród dorosłych, a także Towarzystwo „Frajhajt”.

Jak wspomina Michał Karowicz, wówczas w Kryłowie mieszkało wiele rodzin, która utrzymywała się ze sprowadzania towarów z Hrubieszowa i Sokala. W każdy czwartek w Kryłowie odbywał się targ. Przybywali na niego Żydzi z Komarowa czy Tyszowiec.

Pod koniec września 1939 r., przed wkroczeniem do miasta wojsk niemieckich, wielu Żydów uciekło na wschód wraz z wycofującą się Armią Czerwoną, która przejściowo pojawiła się na tych terenach. W Kryłowie Niemcy utworzyli getto. Jego likwidacja nastąpiła latem 1942 r., a wszystkich uwięzionych wywieziono do niemieckiego obozu zagłady w Bełżcu.

 

Nota bibliograficzna

  • Dąbrowski R., Mniejszości narodowe na Lubelszczyźnie w latach 19181939, Kielce 2007.
  • Górak J., Kryłów. Forteca przeciwko Scytom, Lublin 2001.
  • Krylow, [w:] Encyclopedia of Jewish Communities in Poland, t. 7, red. A. Wein, Jerusalem 1999 [online] http://www.jewishgen.org/yizkor/pinkas_poland/pol7_00512.html [dostęp: 22.12.2014]. 
  • Krylow, [w:] The Encyclopedia of Jewish Life Before and During the Holocaust, red. S. Spector, G. Wigoder, t. 2, New York 2001, s. 682.
  • Kubiszyn M., Kryłów, [w:] Śladami Żydów. Lubelszczyzna, Lublin 2011, ss. 215–217.
Print