Początki osadnictwa żydowskiego w Oszmianie sięgają XVI wieku. Dogodne położenie geograficzne i bliskie sąsiedztwo Wilna sprawiały, że do Oszmiany zjeżdżali się mieszkańcy pobliskich miast, m.in. żydowscy kupcy i rzemieślnicy, silnie związani z wileńską wspólnotą żydowską.

W XVII w. Oszmiana przeżywała zarówno okresy intensywnego rozwoju, jak i upadków, związanych ze stratami, ponoszonymi podczas wojen. Z powodu zniszczeń mieszkańcy byli okresowo zwalniani z płacenia podatków.

W II połowie XVIII w. nastąpił znaczny rozwój wspólnoty żydowskiej. Według źródeł w 1765 r. kahał liczył 376 osób płacących podatek pogłówny. W 1797 r. w Oszmianie zarejestrowano ogółem 2212 Żydów i Karaimów, w tym 938 mężczyzn i 1274 kobiety.

Miejscowa ludność żydowska ucierpiała w wyniku zburzenia części miasta podczas wojny francusko-rosyjskiej w 1812 r. Po zakończeniu działań wojennych w 1813 r. carscy urzędnicy podpisali w Wilnie umowę z kupcami żydowskimi. Dotyczyła ona przetransportowania francuskiej broni zdobytej podczas wojny z Oszmiany i Smorgoni do Moskwy.

Oszmiańscy Żydzi ucierpieli ponownie w czasie krwawego tłumienia powstania listopadowego. Co prawda, żołnierze rosyjscy mordowali przede wszystkim katolików, chroniących się w kościele, ale Żydzi ponieśli dotkliwe straty z rąk Kozaków łupiących miasto.

W 1843 r. oszmiańska gmina żydowska liczyła 864 osoby. W 1847 r., zgodnie z ówczesnymi dokumentami, w powiecie oszmiańskim mieszkało 1460 Żydów.

W XIX w. Żydzi odgrywali ważną rolę w życiu miasta, przyczyniając się do jego rozwoju ekonomicznego. W latach 80. XIX w. w posiadaniu przedsiębiorców żydowskich znalazły się najważniejsze oszmiańskie zakłady przemysłowe. Kupcy Lejba Strugacz i Abram Bogad zakładali w mieście fabryki drożdżowo-gorzelnicze. Właścicielami zakładów garbarskich byli m.in. Awiel Piktuszański, Lejzer Bioch, Icek Sołoducha, Jankiel Sołoducha, Markiel Czatin, Morduch Zaks i Szloma Gerszator. Zakład produkujący wino rodzynkowe należał do Julego Szmidta, fabryka tabaki – do Borucha Riszdińskiego i Szlomy Gerszatora. Wytwórnia wód mineralnych należała do Berki Daniłowskiego, a miejscowa drukarnia – do Ziski Miekiela. Browar był własnością Josifa Jezelsona. Kupiec Chaim Gurwicz dzierżawił od miasta młyn. Przemysłowcy pochodzenia żydowskiego należeli do kształtującej w tym czasie miejscowej elity finansowej.

Według spisu pochodzącego z 1897 r. w powiecie mieszkało 28 246 Żydów, 3803 z nich – w samej Oszmianie, która liczyła wówczas ogółem 7214 mieszkańców. O dobrobycie gminy świadczy fakt, że pod koniec XIX w. w centrum miasteczka wybudowano dużą murowaną synagogę, a niewiele później powstała druga. W tym czasie stanowisko naczelnego rabina miasta zajmował Izrael Liwszyc.

Wspólnota żydowska brała aktywny udział w społecznym i politycznym życiu miasta. W Oszmianie istniała duża grupa robotników i rzemieślników, dlatego idee rewolucyjne trafiały tutaj na podatny grunt. Radykalizacja nastrojów wśród Żydów w małych miastach była charakterystyczna dla II połowy XIX wieku. Oszmiana nie stanowiła pod tym względem wyjątku. Miejscowa rewolucyjnie nastrojona młodzież z jednej strony oraz konserwatywne pokolenie starszych tworzyły obraz żydowskiego społeczeństwa, które pod koniec XIX w. zaczęło ulegać stopniowej modernizacji.

Szczególnie ważnym dla oszmiańskich robotników okazał się rok 1896, kiedy doszło do serii wystąpień robotniczych. W Oszmianie działa wówczas organizacja robotnicza (jednym z jej przywódców był H. Gelfand), która urządzała w mieście spotkania propagandowe. Agitację prowadzono w jęz. jidysz (jednym z agitatorów był A. Kasz), rosyjskim i polskim. W ciągu roku oszmiańscy garbarze, walczący o swoje prawa socjalne, przeprowadzili ponad 10 strajków. Organizacja ta zablokowała również próby przywiezienia łamistrajków z Wilna i Smorgoń. W kolejnych latach silną pozycję wśród robotników w Oszmianie zajmował Bund, który koordynował wystąpienia robotników żydowskich przeciwko miejscowym urzędnikom i przedsiębiorcom. W czasie rewolucji 1905 r. Bund, na znak solidarności, wystąpił przeciwko represjom carskiej administracji wobec robotników protestujących w Łodzi i Odessie. Jego członkowie wraz z socjaldemokratami utworzyli oddział bojowy liczący 40 osób. W tym czasie do komitetu miejskiego organizacji należało 150 aktywnych członków.

W Oszmianie funkcjonowały towarzystwa pomocy współwyznawcom typowe dla wspólnot żydowskich, a także tradycyjne ośrodki kształcenia – chedery. W 1910 r., oprócz Talmud-Tory, w mieście istniała także dwuletnia męska szkoła państwowa. Działał przy niej również specjalny wydział dla dziewcząt. Z myślą o rzemieślnikach w mieście uruchomiono szkołę sobotnią.

Podczas I wojny światowej ludności żydowskiej z Oszmiany nie wysiedlono na wschód. Okres okupacji niemieckiej (od jesieni 1915 r. do końca 1918 r.) przyniósł restrykcje gospodarcze. Władze nałożyły na przedsiębiorstwa żydowskie wiele ograniczeń, co wpłynęło na zahamowanie ekonomiczne. Stosunek miejscowej ludności żydowskiej do administracji niemieckiej i wojsk okupacyjnych był jednak neutralny.

W czasie wojny polsko-bolszewickiej część społeczności żydowskiej sympatyzowała z bolszewikami. Niektórzy Żydzi, w tym Aron Bogad, znaleźli się w składzie Tymczasowego Komitetu Rewolucyjnego. Inni dostrzegali w reżimie komunistycznym zagrożenie dla swojego statusu majątkowego, ponieważ w ramach polityki wojennego komunizmu dokonywano masowych rekwizycji towarów i narzędzi, należących do kupców i rzemieślników. Na ludność nałożono liczne obowiązki.

Klęski Sowietów w Polsce, a następnie ich odwrót wpłynęły niekorzystnie na nastroje wśród społeczności żydowskiej. Szerzył się strach przed wysiedleniem i pogromami, których społeczność żydowska dotkliwie doświadczyła już w 1915 roku. Wówczas fala pogromów dotknęła 19 miejscowości guberni wileńskiej, w tym także Oszmianę.

W 1922 r. Oszmiana została przyłączona do II Rzeczypospolitej. Miasto zostało stolicą powiatu w województwie wileńskim. Żydowscy kupcy szybko odzyskali pozycję utraconą podczas wojny. Zaczęły odradzać się zakłady przemysłowe. W 1921 r. bracia Abram i Dawid Strugaczowie otworzyli na nowo fabrykę drożdży. W 1924 r. zatrudniali 9 osób, a w 1937 r. – już 33. Fabryka należała do tego samego kartelu, co zakład w Nowej Wilejce. Pod koniec lat 20. w Oszmianie działały zakłady garbarskie Dinersztejna, Bunimowicza, Kaca, Porta i Karczmera, fabryka zabawek B. Epszteina i A. Rubinsona oraz inne przedsiębiorstwa. Żydzi dzierżyli także palmę pierwszeństwa w branży hotelarskiej. Jeden z hoteli w Oszmianie należał do Epsztejna i Szaljubskiego.

W tym okresie Żydzi aktywnie uczestniczyli w życiu publicznym. W mieście swoje siedziby miały żydowskie organizacje społeczne i partie polityczne. Silną pozycję zajmowali syjoniści. Prężnie działał także Bund, którego przedstawiciele kandydowali na posłów do sejmu II Rzeczypospolitej. O mandat poselski w 1930 r. ubiegał się np. mieszkaniec Oszmiany Josif Lenkin. Na początku lat trzydziestych w powiecie oszmiańskim funkcjonował oddział Żydowskiego Klubu Myśli Państwowej. W miasteczku Dziewieniszki rabin Toic poprowadził zebranie, podczas którego zaznajomił miejscowych Żydów z celami i zadaniami tej organizacji.

W okresie międzywojennym w powiecie oszmiańskim istniały dwie synagogi: w Oszmianie i w Smorgoniach. Działały tradycyjne organizacje religijne, takie jak Bikur Cholim i Linas Ha-Cedek, udzielające pomocy współwyznawcom w potrzebie.

Po napaści ZSRR na Polskę, jesienią 1939 r., w Oszmianie wprowadzono administrację sowiecką. Nowe władze podejmowały różnego rodzaju działania, mające na celu sowietyzację sfery społecznej, ekonomicznej i kulturowej. Na tereny zajęte przez ZSRR kierowano żołnierzy i pracowników administracji państwowej. Wśród urzędników przysłanych do Oszmiany z nakazu bolszewików byli Żydzi, w tym rodzina Lisica – członka partii komunistycznej. W ramach nacjonalizacji odebrano żydowskie przedsiębiorstwa handlowe i przemysłowe. Tzw. „ludność niezatrudniona” była represjonowana – stosowano wobec niej aresztowania i zsyłki na Wschód.

Państwo sowieckie zwalczało wszelkie przejawy życia religijnego, dlatego w Oszmianie zamknięto wszystkie żydowskie szkoły religijne. Mogły funkcjonować tylko szkoły świeckie, w których odbywała się sowietyzacja młodego pokolenia. W oszmiańskiej szkole żydowskiej pracowało 11 nauczycieli, a jej dyrektorem był H. Deul.

Cześć ludności żydowskiej była lojalna wobec nowych władz i skłonna do współpracy. Żydzi zasiadali w radzie miasta. Wśród oszmiańskich radnych, wybranych 15.12.1940 r., znajdowali się szefowie kilku instytucji, w tym była kierowniczka domu dziecka Sonia Szlejfer, redaktor miejscowej gazety Jankiel Chajmowicz i przewodniczący związku kowali Salomon Karczmer.

Niemcy zajęli Oszmianę 25.06.1941 roku. Żydzi nie mieli czasu na ewakuację, a do miasta napłynęli nowi uchodźcy. Według zeznań naocznego świadka, uciekiniera z Łodzi dr. Kaca (Edelista), oszmiańska milicja zmusiła Żydów do pogrzebania ciał sowieckich czołgistów. W pierwszych dniach uciekinierzy mogli się jeszcze migrować swobodnie do pobliskich miejscowości.

W październiku 1941 r., obok synagogi przy ul. Szkolnej, powstało getto. Funkcję strażników pełnili miejscowi Białorusini.

Pierwsza akcja eksterminacyjna, dokonana przez Niemców w getcie, odbyła się latem 1941 roku. Według meldunków Grup Operacyjnych (Einsatzgruppen) za okres od końca lipca do 14.08.1941 r. w Oszmianie zabito 527 Żydów.

W październiku 1941 r., obok synagogi przy ul. Szkolnej, powstało getto. Funkcję strażników pełnili miejscowi Białorusini. Z rozkazu Niemców powołano ośmioosobowy Judenrat z rabinem na czele. Do zadań tego organu należało m. in. przekazywanie okupantom majątków należących do Żydów oraz dostarczanie robotników. Zimą, na przełomie 1941 i 1942 r., Żydzi musieli oddać swoją ciepłą odzież Wehrmachtowi. W getcie działała żydowska policja, która brała udział w konfiskowaniu dobytku i przekazywaniu go Niemcom.

Do getta trafiali liczni uchodźcy i uciekinierzy, głównie z Wilna, którzy mówili o mordowaniu Żydów w miastach i wsiach na terenach okupowanego państwa litewskiego. Ich napływ pogarszał, i tak już trudną, sytuację więźniów getta. Początkowo Żydzi, po okazaniu specjalnych przepustek, mogli opuszczać dzielnicy zamkniętej, aby skorzystać z pomocy lekarskiej lub zaopatrzyć się w leki w aptece. Raz w tygodniu mogli również robić zakupy na rynku. Wiadomo także, że burmistrz Oszmiany w zamian za łapówki wydawał Żydom dokumenty zezwalające na pracę poza gettem. Z czasem władze niemieckie zaostrzyły reguły; szczególnym okrucieństwem cechował się Keit – szef gestapo.

01.04.1942 r. rejon oszmiański włączono do okręgu wileńskiego Komisariatu Generalnego Litwy, zamiast, jak uprzednio, do Komisariatu Generalnego Białorusi. Żydów ogarnął paniczny starach, ponieważ docierały pogłoski o tym, że na Litwie Żydzi ocaleli tylko w dużych miastach (Wilno, Kowno, Szawle). Obawiano się, że może to przyśpieszyć termin likwidacji getta. Niemcy przywozili do Oszmiany ludzi z innych miejsc. Jesienią 1942 r. do miasta trafili Żydzi z Holszan, Krewa i Smorgoń. Judenrat na rozkaz Niemców sporządzał listy zdatnych do pracy. M. in. do obozu pracy w Mołodecznie wysłano 130 osób z Oszmiany.

Do jesieni w getcie znajdowało się do 4 tys. osób. Duże akcje likwidacyjne odbyły się w drugiej połowie października 1942 roku. Martin Weiss, pełnomocnik ds. żydowskich w Wileńskiej SD (Służbie Bezpieczeństwa), zaproponował zmniejszenie więźniów getta o 1,5 tys. osób. SD nakazało policji żydowskiej wybrać osoby „bezużyteczne” dla Niemców, a następnie je rozstrzelać. Były to przede wszystkim kobiety, których mężowie zginęli w 1941 roku. Odpowiedzialnym w Oszmianie za tę „akcję” był stojący na czele policji Saul Dessler. Właśnie on zaproponował, aby nie zabijać kobiet, które wykonywały prace przynoszące okupantom pożytek. Rozstrzelano więc 406 osób w podeszłym wieku. Ludzie poukrywali się, ale rabin wezwał pięcioro staruszków do wyjścia z kryjówki, aby tym sposobem uratować życie młodszych.

W lutym 1943 r. do Oszmiany przywieziono więźniów z getta w Smorgoniach. Następnie zaczęły się wywózki. Wiosną 1943 r. – na Litwę. 713 osób, w dniu 28.04.1943 r. – na stację kolejową Soły, a następnie do Ponar, miejsca masowych mordów koło Wilna. Jeszcze latem 1943 r. grupę oszmiańskich Żydów przewieziono z Mołodeczna do getta w Wilejce.

Niewielu Żydów przeżyło. Znane są nazwiska ok. dziesięciorga więźniów getta, którzy w różnych okolicznościach doczekali końca wojny w Wilnie, Dachau i Stutthofie. Niektórzy ocaleli poza gettem, dzięki fałszywym dokumentom lub pomocy nieżydowskich sąsiadów. Tak uratował się Aron Segal, który ukrywał się wraz z matką w Oszmianie, po „stronie aryjskiej”.

Po wojnie społeczność żydowska nie odrodziła się. Liczba ocalałych z Zagłady była znikoma, a ci, którzy przetrwali wojnę, nie chcieli wracać do miasteczka. Część wyjechała do pojałtańskiej Polski w ramach „repatriacji”, inni wybrali atrakcyjniejsze ekonomicznie i kulturalnie stolice republik sowieckich – Mińsk i Wilno. Obecnie w Oszmianie nie działają żadne organizacje żydowskie.

Bibliografia

  • Archiwum Żydowskiego Instytutu Historycznego, sygn. 301/2244, Relacja Simy Baran.
  • Archiwum Żydowskiego Instytutu Historycznego, sygn. 301/2276, Relacja Józefa Karpela i Dawida Szapiry.
  • Archiwum Żydowskiego Instytutu Historycznego, sygn. 301/2537, Relacja Piotra Lejzora.
  • Archiwum Żydowskiego Instytutu Historycznego, sygn. 301/2538, Relacja Arona Segala.
  • Bicz M. W., Aszmianskija wystuplenni pracounych 1905 g., [w:] Encykłapiedija historyi Bielarusi u 6 tamach, t.1, Miensk 1993, ss. 241–242.
  • Borowoj R., Rannia istorija goroda Oszmiany w XVI–XIX st., [w:] Aszmianszczyna: historyja i suczasnaść. Materyjały naukowa-praktycznaj krajeznauczaj kanfierencyi, pryswieczanaj znakamitym ludziam, hustoryka-architekturnym pomnikam, histarycznym padziejam i miascinam Aszmianszczyny XVI–XX stst., prowiedz. 15 kastr. 1993, Hrodna – Aszmiany 1995.
  • Istorija jewriejskoj obszcziny Biełarusi, Sojuz Biełorusskich Jewriejskich Objedinienij i Obszczin [online] https://www.beljews.org [dostęp: 13.05.2012].
  • Jelienskaja I., Rozenbłat Je., Oszmiany, [w:] Hołokost na tieritorii SSSR, Moskwa 2009, s. 713.
  • Lisic L., Eto było kak budto wcziera…, Miszpocha [online:] http://www.mishpoha.org/n24/24a18.shtml [dostęp: 13.05.2012 ].
  • Maliszewski E., Przewodnik po Gubernji Wileńskiej: zarys statystyczno-opisowy, Warszawa 1919.
  • Oszmiany, [w:] Jewriejskaja encikłopedija. Reprintnoje wosproizwiedienije wydanija obszczestwa dla naucznych jewriejskich izdanij i Izdatielstwa Brokhauz-Efron, t. 12, Moskwa 1991, kol. 180.
  • Pamiać: Historyka-dakumientalnaja chronika Aszmianskaha rajona, Minsk 2003.
  • Pamiatnaja kniżka Wilenskoj gubiernii na 1845 god, red. A. Dworiec, Wilno 1845, ss. 170–171.
  • Pamiatnaja kniżka Wilenskoj gubiernii na 1915 god, Wilna 1915, s. 198.
  • Szczuka O., Diejatielnost’ Jewriejskogo kłuba gosudarstwiennoj mysli na tierritorii Zapadnoj Biełarusi, „Tirosz – trudy po judaikie” 2009, nr 9.
  • Swidietielstwujut pałaczi, [w:] Unicztożnienije jewriejew SSSR w gody niemieckoj okupacii (1941–1944). Sbornik dokumientow i matieriałow, red. I. Arad, Ijerusalim 1991.
Print