Wyjątkowa pozycja, jaką cieszyli się Żydzi w dobrach Leszczyńskich mogła sprawić, że także w Rydzynie przedstawiciele tej grupy wyznaniowej mogli pojawić się już w XVII wieku. Czy rzeczywiście tak było, nie wiadomo, a pierwsze dane dotyczące obecności Żydów w tym mieście pochodzą z początku XVIII wieku. W latach 1713 i 1714 odbywały się tam obrady żydowskiego sejmiku ziemstwa wielkopolskiego, w których uczestniczyło liczne grono żydowskich uczonych, wśród których był także poznański rabin Naphtali Cohen. W 1714 r. spotkał się on z rezydującym w Rydzynie królem Augustem II.

W większej liczbie Żydzi pojawili się w Rydzynie po pożarze Leszna w 1767 r. Jak wynika z dostępnych przekazów, podatek płaciło wówczas 17 osiadłych w tym mieście rodzin.

4 września 1775 r. ówczesny właściciel Rydzyny, książę August Sułkowski, wystawił dla rydzyńskich Żydów list ochronny, który gwarantował im swobodę handlu, z wyłączeniem przypraw korzennych, soli i śledzi. Nie wolno im było także prowadzić wyszynku piwa i wina, z wyjątkiem wina koszernego. Uzyskali jednak pełna swobodę wykonywania rzemiosła, którym mogli trudnić się zgodnie z nabytymi kwalifikacjami[1.1].

20 października 1783 r. A. Sułkowski, w celu zachęcenia Żydów do osiedlania się w jego posiadłościach, zlecił wydrukowanie plakatów języku niemieckim, który rozesłano po okolicznych prowincjach. Prospekt ów, powołując się na nowo stworzone pożyteczne fundacje, tak zachwalał Żydom miasteczko:

Rydzyna jest siedzibą dworu książęcego, sztabu i dwóch kompanii królewsko-polskiego pułku, szkoły wojewódzkiej, klasztoru pijarów i konwiktu, a pobliskie wsie Dąbcze i Kłoda stanowią niejako jego przedmieścia. Miasto posiada dwa kościoły, katolicki i ewangelicki i ma wszelkie dane na wielkie miasto handlowe, zważywszy obfitość wody, nadającej się dla farbiarni, garbarni i innych fabryk. Wobec licznych pastwisk nadaje się na odbywanie znacznych jarmarków.[1.2]

Starania Augusta o nowych mieszczan dających dworowi najwięcej dochodów okazały się skuteczne. Liczba Żydów w Rydzynie wzrosła na tyle, że mogli utworzyć samodzielną gminę wyznaniową i w krótkim czasie wznieść budynek synagogi. W 1791 r. naliczono w mieście 33 żydowskie gospodarstwa domowe.

Przez cały okres swojego osadnictwa w Rydzynie Żydzi trudnili się przede wszystkim handlem. W Tabeli Generalnej z 1797 r. odnotowano 195 osób narodowości żydowskiej, w tym 39 tzw. osób głównych, z których aż 30 zajmowało się kupiectwem. Czynnych było także 3 rzemieślników, 3 służące, 1 posługacz, w przypadku jednej osoby nie podano zawodu, a jedna zajmowała się świadczeniem usług pocztowych. W okresie tym z handlu utrzymywało się 120 osób, z rzemiosła – 25, pozostałe środki na życie uzyskiwały z dzierżaw, rent, służby lub pozostawały na utrzymaniu gminy[1.3].

W pierwszej połowie XIX w. liczba ludności żydowskiej, po początkowym spadku spowodowanym emigracją do Leszna i na Śląsk, ustaliła się na poziomie 70–85 osób (z reguły około 20 rodzin), często pozostających ze sobą w bliskich związkach rodzinnych. Najczęściej występującymi wówczas nazwiskami były: Cohn (Kohn), Peiser, Rawack, Zoffer, Bloch, Neumann, Marcus, Scherek i Schand.

W 1800 r. odnotowano w mieście 23 żydowskich kupców i handlarzy, 1 maklera, 1 dzierżawcę, 1 rzeźnika, 1 krawca, 1 sługę synagogi, 1 osobę bez podanego zawodu oraz 1 trudniącą się usługami pocztowymi. W 1809 r. czynnych zawodowo było 17 osób, w 1830 r. – 15, w 1845 r. – 16, w 1867 r. – 13, a w 1892 r. – 14. Struktura wykonywanych zawodów przez cały XIX w. nie uległa zmianie i obejmowała, obok osób zajmujących się handlem, tylko pojedyncze przypadki innych profesji[1.4].

W latach 1834–1835 Żydzi w Rydzynie otrzymali 11 patentów naturalizacyjnych. Do 1842 r. liczba ta nie uległa zmianie. Certyfikatami tolerancyjnymi legitymowało się wówczas 6 osób[1.5]. W 1837 r. pierwszym żydowskim radnym został Jonathan Hirsch.

W latach 1843–1845 budżet gminy żydowskiej wynosił 172 talary i 18 srebrnych groszy, a podatek poborowy (Rekrutensteuer) – 12 talarów. Rydzyńscy Żydzi wnosili także opłaty na rzecz szkoły elementarnej w wysokości 16 talarów. Sumy rozłożone były na 18 osób (13 kupców i handlarzy, 1 robotnika, 1 krawca, 1 szewca, 1 kuśnierza i 1 położną)[1.1.1].

Wśród starszych gminy oraz członków zarządu korporacji żydowskiej w Rydzynie w XVIII i XIX w. najczęściej wymieniani byli: Abraham Loebel Blonde, Boas Joseph Zoffer, Isaac Meyer Neumann, Falk Zoffer, Michael Schand, David Neumann, Kasriel Kohn, Berel Rawack, Gabriel Scherek, D.J. Cohn, Moritz Rawack i Henschel Peiser.

Gmina żydowska w Rydzynie nie posiadała własnego rabina i przez cały okres swoich dziejów korzystała ze wsparcia gminy w Lesznie. Jedynym wyjątkiem był pełniący funkcję wicerabina Gabriel Leib Schereck, określany w źródłach także jako uczony (Gelehrte). Korporacja zatrudniała jedynie kantorów i rzezaków rytualnych.

W latach 1847–1918 odnotowano w Rydzynie 51 zawartych małżeństw, 125 urodzeń i 82 zgony.

Samorozwiązanie gminy nastąpiło w 1920 r., w związku z wyjazdem wszystkich obywateli żydowskiego pochodzenia. W chwili przyłączenia Rydzyny do Polski w styczniu tego roku, mieszkało tam jeszcze 6 osób wyznania mojżeszowego. W ciągu pierwszych miesięcy niepodległości przeniosły się one do Wrocławia.

W latach 1941–1943 na terenie Rydzyny i pobliskiej wsi Kłoda czynny był obóz pracy przymusowej dla Żydów. Zatrudniano ich przy oczyszczaniu okolicznych rowów, melioracji gruntów, budowie studzien głębinowych i przy pracach leśnych. W obozie przebywało początkowo około 100 osób. W marcu 1943 r. przetrzymywano tam 78, a w maju 1943 r. – 38 więźniów. Odnotowano dwie egzekucje. Kierownikiem (Lagerfürer) obozu był Paul Dupski z Westfalii. Żydzi więzieni w obozie pochodzili m.in. z Łęczycy i Grabowa[1.6].

Nota bibliograficzna

  • Czwojdrak D., Żydzi w Rydzynie w latach 17931920, „Rydzyniak” 1996, nr 5–6.
  • Heppner A., Herzberg I., Aus Vergangenheit und Gegenwart der Judeun und der jüdischen Gemeinden in den Posener Landen, Koschmin – Bromberg 1909.
  • Kemlein S., Żydzi w Wielkim Księstwie Poznańskim 18151848, Poznań 2001.

 

Print
Fußnoten
  • [1.1] Heppner A., Herzberg I., Aus Vergangenheit und Gegenwart der Judeun und der jüdischen Gemeinden in den Posener Landen, Koschmin – Bromberg 1909, s. 896.
  • [1.2] Preibisch L., Zamek i klucz rydzyński, Rydzyna 1938, ss. 116–117.
  • [1.3] Czwojdrak D., Żydzi w Rydzynie w latach 17931920, „Rydzyniak” 1996, nr 5–6, s. 42.
  • [1.4] Czwojdrak D., Żydzi w Rydzynie w latach 17931920, „Rydzyniak” 1996, nr 5–6, ss. 44–46.
  • [1.5] Kemlein S., Żydzi w Wielkim Księstwie Poznańskim 18151848, Poznań 2001, s. 188.
  • [1.1.1] Heppner A., Herzberg I., Aus Vergangenheit und Gegenwart der Judeun und der jüdischen Gemeinden in den Posener Landen, Koschmin – Bromberg 1909, s. 896.
  • [1.6] Piwoń A., Przyczynek do historii żydowskiego obozu pracy w Kłodzie, „Rydzyniak” 2000, nr 10–11, ss. 38–40.