Dieser Artikel ist in der ausgewählten Sprache nicht verfügbar.

Lokacja

lokacja (łac.) – termin oznaczający w XII–XIV w. założenie nowej wsi lub miasta, z czasem także przekształcenie już istniejącej osady przez regulację przestrzenną i wyodrębnienie prawne, zazwyczaj na podstawie nowego prawa osadniczego, zwanego prawem niemieckim. W sensie przestrzennym lokacja polegała na racjonalnym rozplanowaniu osady przez zasadźcę (sołtysa, wójta), zgodnie z zasadami ukształtowanymi na ziemiach między Łabą i Soławą a Odrą, oraz na wytyczeniu obszarów uprawnych, łąk i pastwisk, zgodnie z potrzebami gospodarki trójpolowej. W rozplanowaniu miast stosowano szachownicowy układ ulic z rynkiem pośrodku i kościołem farnym w jednym z jego rogów. Z każdego rogu rynku wychodziły po dwie ulice, w większych miastach – także ze środka każdej pierzei rynku. Zwartą zabudowę otaczały planowane jednocześnie (często realizowane dużo później) mury miejskie. Wsie lokacyjne miały przeważnie postać ulicówek lub wsi placowych. W sensie prawnym lokacja oznaczała wyjęcie obszaru i ludności wsi spod jurysdykcji i ciężarów prawa polskiego. Chłopi otrzymywali dziedziczne prawo do ziemi wraz z prawem do jej sprzedaży, pod warunkiem wywiązywania się ze ściśle określonych powinności. Ich wolność osobista bywała niekiedy ograniczana obowiązkiem pozostawienia następcy w gospodarstwie w razie opuszczenia wsi. Wieś otrzymywała autonomiczny sąd (ławę sądową) z przewodniczącym sołtysem. W miastach czynsze i daniny na rzecz pana były zryczałtowane. Powstawał samorząd mieszczan (rada miejska) z wójtem na czele. Fakt lokacji zazwyczaj (ale nie zawsze) był ujmowany w przywilej lokacyjny, w którym formułowano najważniejsze postanowienia umowy między panem a osadnikami. W dobrach kościelnych i rycerskich lokacja wymagała uprzedniego immunitetu władcy.

© Treść hasła pochodzi z serwisów wiedzowych PWN; zobacz sam: Encyklopedia PWN, Słowniki języka polskiego i Słowniki obcojęzyczne.

Print
In order to properly print this page, please use dedicated print button.