Dieser Artikel ist in der ausgewählten Sprache nicht verfügbar.

Ludowy ruch

Ludowy ruch w Europie – chłopski ruch polityczny, zapoczątkowany w wielu krajach europejskich na przeł. XIX i XX wieku.

Upowszechnił się głównie w środkowejEuropie, w rozwiniętych państwach zachodniej Europy miał charakter związkowy i społeczny, nie utworzyłwpływowychpartiipolitycznych. Ruch ludowy dążył do emancypacjipolitycznej i ekonomicznej chłopów, podkreślałwspólnotę ich interesów bez względu na wielkość i zamożność gospodarstwa, kierując się ideologicznymizałożeniamiagraryzmu, idealizował środowisko wiejskie i warsztat pracyrolnika. Głównąformąorganizacyjnątegoruchu były partie polityczne o nader zróżnicowanymcharakterzeideowym oraz oparciuspołecznym.

W 1899 w Bułgarii powstał Bułgarski Związek Rolników, organizacja zawodowo-oświatowa, w 1901 przekształcona w partię polityczną pod nazwą Bułgarski Ludowy Związek Chłopski, który sprzeciwiał się udziałowi Bułgarii w I wojnie światowej. W latach 1919–20 uczestniczył on w rządzie koalicyjnym, a od maja 1920 jego przywódca, A. Stambolijski, utworzył samodzielny rząd chłopski (w 1923 został obalony i zamordowany w wyniku wojskowego zamachu stanu). W 1899 w Czechach powstała Czeska Partia Agrarna, wyrosła z chłopskiego ruchu zawodowego, m.in. Stowarzyszenia Czeskich Rolników. Istotnym jej oparciem była spółdzielczość wiejska oraz Bank Agrarny (założony w 1911). Wysuwała postulat powszechnego prawa wyborczego i rozszerzenia samorządu wiejskiego, a po 1918 w Czechosłowacji — także program aktywnej polityki wspierania rolnictwa towarowego i przyjęła nazwę Republikańska Partia Ludu Chłopskiego i Drobnych Rolników (popularnie „partia agrarna”). Jej przywódcą był A. Švehla, później M. Hodža. Należała do prawicy czeskich ugrupowań politycznych. Odrębnie działała (głównie na Morawach) katolicka Czechosłowacka Partia Ludowa.

W 1905 w Słowacji utworzono ludowo-katolicką Słowacką Partię Ludową, kierowaną przez A. Hlinkę. Głosiła ona program zgodny z interesami Kościoła katolickiego oraz broniła słowackich praw narodowych przed polityką węgierską, a także interesów chłopskich przed ziemiaństwem węgierskim. Wśród jej działaczy dominowali księża. Po powstaniu niepodległego państwa czechosłowackiego „partia agrarna” stała się partią rządzącą lub współrządzącą. Przeforsowała ustawy o reformie rolnej i dążyła do ochrony krajowego rolnictwa przed konkurencją zagraniczną. Słowacka Partia Ludowa wysuwała postulat autonomii, krytycznie oceniając centralistyczną strukturę państwa oraz koncepcję „narodu czechosłowackiego”. W 1938 niektórzy jej działacze rozważali możliwość proklamowania odrębnego państwa słowackiego, kształtowała się w niej także frakcja bliska faszyzmowi. Od 1938 przywódcą Słowackiej Partii Ludowej był ksiądz J. Tiso. Partie ludowe działały również w Rumunii (caraniści) i Jugosławii (samodzielne partie chłopskie powstały w Serbii, Chorwacji i Słowenii). Silne wpływy miały także w krajach bałtyckich (do 1940) i Skandynawii.

Po II wojnie światowej zmniejszenie się liczby ludności wiejskiej spowodowało przekształcenie się partii chłopskich w ugrupowania centrowe (Fińskie Centrum oraz szwedzka Partia Centrum i norweska Partia Centrum). W 1921 z inicjatywy agrariuszy czeskich powstało w Pradze Międzynarodowe Biuro Agrarne, mające na celu rozwinięcie współpracy i wymiany doświadczeń między europejskimi stronnictwami chłopskimi (1930 należało do niego 17 partii). Organizacje młodzieżowe zjednoczyły się w Słowackim Związku Młodzieży Wiejskiej. Po II wojnie światowej ruch ludowy podjął próbę odnowienia swych wpływów. W listopadzie 1945 węgierska Niezależna Partia Drobnych Rolników uzyskała w wyborach parlamentarnych ponad połowę głosów (jej przewodniczący Ferenc Nagy został premierem). Przeciwstawiała się partii komunistycznej, opowiadała za demokratyczno-parlamentarną formą rządów i występowała przeciwko kolektywizacji rolnictwa.

W 1947 została rozbita przez siły bezpieczeństwa (władzę przejęli zwolennicy podporządkowania się komunistom), później całkowicie zlikwidowana. W Bułgarskim Ludowym Związku Chłopskim rywalizowały nurty: lewicowy (wspierany przez komunistów) i antykomunistyczny, co doprowadziło do rozbicia partii. Po wyborach 1946 roku lewica faktycznie podporządkowała się komunistom, opozycję zaś rozbito, stosując przemoc. Próbowano odbudować silne partie chłopskie także w Czechosłowacji i Rumunii (caraniści). W sowieckiej strefie okupacyjnej Niemiec (od 1949 NRD) powstała Demokratyczna Chłopska Partia Niemiec, która nie odgrywała samodzielnej roli politycznej. Przywódcy partii ludowych środkowej i południowej Europy zmuszeni do opuszczenia swoich krajów w 1950 powołali w USA Międzynarodową Unię Chłopską, kierowaną przez S. Mikołajczyka. Po upadku systemu komunistycznego w 1989 podjęto próby odbudowy partii chłopskich w niektórych państwach, m.in. na Węgrzech.

Ruch ludowy w Polsce - chłopski ruch polityczny, który zaczął kształtować się w Polsce u schyłku XIX w. Głównym jego celem była likwidacja zależności chłopów od dworu, uzyskanie równych praw politycznych i ekonomicznych dla chłopów oraz włączenie ich do walki o niepodległość kraju.

W Galicji ruch ludowy został zapoczątkowany przez działalność społeczną księdza S. Stojałowskiego, który od 1875 wydawał dla ludu czasopisma „Wieniec” i „Pszczółka” i założył pierwsze kółka rolnicze w zaborze austriackim oraz B. i M. Wysłouchów, którzy od 1889 wydawali „Przyjaciela Ludu” (pierwsze czasopismo polityczne dla chłopów). W 1893, z inicjatywy S. i J. Potoczków, powstał w Nowym Sączu Związek Stronnictwa Chłopskiego. W 1895 na zjeździe delegatów chłopskich utworzono Stronnictwo Ludowe (SL), którego przywódcami byli: K. Lewakowski, H. Rewakowicz, J. Bojko, J. Stapiński. W 1903 SL zmieniło nazwę na Polskie Stronnictwo Ludowe (PSL). PSL żądało: autonomii Galicji, demokratyzacji życia politycznego, powszechnego i równego prawa wyborczego oraz  dostępu chłopów do oświaty. Po 1907 w PSL zarysowały się różnice spowodowane m.in. zawarciem w 1908 przez Stapińskiego ugody z konserwatystami. W wyniku rozłamu w 1913 powstały: Polskie Stronnictwo Ludowe „Piast” (PSL „Piast” z J. Bojką i W. Witosem na czele) i Polskie Stronnictwo Ludowe - Lewica (PSL-Lewica ze Stapińskim na czele).

W Królestwie Polskim rozwój ruchu ludowego zapoczątkował działający w latach  1904–1907 Polski Związek Ludowy oraz istniejący w latach 1906–1908 Związek Młodej Polski Ludowej. Od 1907 do 1915 wokół redakcji tygodnika „Zaranie” (wydawanym przez M. Malinowskiego) rozwinął się ruch społeczno-polityczny zwany zaraniarskim, z podporządkowanym mu Towarzystwem Kółek Rolniczych im. S. Staszica. W 1915 zaraniarze powołali Stronnictwo Ludowe. Od 1912 nielegalną działalność prowadziły: Narodowy Związek Chłopski (NZCh), a w latach 1912–1915 Związek Chłopski (ZCh), powołany przez PPS. W 1915 działacze SL, ZCh i Związku Ludu Polskiego (rozłamowcy z NZCh) utworzyli PSL, od 1918 pod nazwą Polskie Stronnictwo Ludowe „Wyzwolenie” (PSL „Wyzwolenie”). Charakterystyczną cechą ruchu ludowego w zaborach austriackim i rosyjskim był antyklerykalizm (lecz nie antykatolicyzm), spowodowany poparciem znacznej części duchowieństwa dla konserwatywnych środowisk ziemiańskich. Zarazem — zwłaszcza w Galicji — istotną rolę w partiach chłopskich odgrywali niektórzy księża pochodzący ze wsi.

W zaborze pruskim ruch ludowy, wspierany przez kółka rolnicze i organizacje spółdzielcze, przeciwstawiał się akcji germanizacyjnej. Istniejąca 1896–1904 Mazurska Partia Ludowa miała charakter lokalny o ograniczonych wpływach. Na Pomorzu Gdańskim ośrodkiem ruchu ludowego było środowisko skupione wokół wydawanej od 1896 przez W. Kulerskiego „Gazety Grudziądzkiej”. W 1913 jej czytelnicy utworzyli Polsko.-Katolicką Partię Ludową. Na skutek proniemieckiego stanowiska Kulerskiego w latach 1914–1918 straciła ona poparcie społeczne.

W czasie I wojny światowej stronnictwa chłopskie w Galicji i Królestwie Polskim poparły koncepcję J. Piłsudskiego odzyskania niepodległości Polski w sojuszu z Austrią. Przedstawiciele PSL „Piast” i PSL-Lewicy weszli w skład Naczelnego Komitetu Narodowego (NKN) i wzięli udział w organizowaniu Legionów Polskich. Ludowcy w Królestwie Polskim budowali struktury nielegalnej Polskiej Organizacji Wojskowej (POW). Po powstaniu Tymczasowej Rady Stanu reprezentanci PSL „Wyzwolenie” weszli w jej skład. Po zerwaniu w 1917 przez Piłsudskiego z państwami centralnymi PSL „Wyzwolenie” przyjęło opozycyjny kurs wobec Rady Regencyjnej, wysuwając żądanie niepodległej Polski jako państwa o ustroju demokratyczno-republikańskim. W 1917 z inspiracji duchowieństwa katolickiego i przy udziale działaczy ludowych powstało Zjednoczenie Ludowe (ZL).

W 1918 wielu jego członków przyłączyło się do PSL „Piast”. Od 1917 PSL „Piast” zbliżyło się do ND i Kom. Pol. W październiku 1918 ugrupowanie to współtworzyło Polską Komisję Likwidacyjną w Krakowie. PSL „Wyzwolenie” z Polską Partią Socjalistyczno-Demokratyczną Galicji i Śląska (PPSD) i PPS powołało w Lublinie Tymczasowy Rząd Ludowy Republiki Polskiej; uczestniczyło też w rządzie J. Moraczewskiego. W przełomowym okresie od listopada 1918 do 1919 ujawniły się w ruchu ludowym (zwłaszcza w byłym zaborze austriackim) nurty radykalne, postulujące niezwłoczne wywłaszczenie ziemian. Na tym tle wybuchały żywiołowe bunty chłopskie (republika tarnobrzeska, pogromy Żydów na Rzeszowszczyźnie wiosną 1919).

W II RP, mimo długotrwałego rozbicia organizacje ruchu ludowego, stronnictwa ludowe odgrywały poważną rolę polityczną. W wyborach do Sejmu Ustawodawczego w 1919 zdobyły łącznie 109 mandatów (najwięcej PSL „Wyzwolenie”). Doszło wówczas do krótkotrwałego zjednoczenia klubów parlamentarnych PSL „Piast” i PSL „Wyzwolenie”. Po ponownym rozbiciu większość posłów pozostała w PSL „Piast”. Do tego stronnictwa przyłączyło się Zjednoczenie Włościan w Wielkopolsce i zwolennicy Kulerskiego na Pomorzu Gdańskim. Do PSL „Wyzwolenie” zgłosiło akces Polski Zjednoczenie Ludowe „Odrodzenie” na Wileńszczyźnie. W wyniku secesji w PSL-Lewicy wyodrębniło się Chłopskie Stronnictwo Radykalne (ChSR), dysponujące ograniczonymi wpływami. Wszystkie ugrupowania chłopskie opowiadały się za parlamentarno-demokratyczną formą rządów. Żądały przeprowadzenia reformy rolnej, której podstawą miało być przymusowe wywłaszczenie wielkiej własności ziemskiej. PSL „Piast” i PSL „Wyzwolenie” przewidywało odszkodowanie dla ziemian, PSL-Lewica i ChSR opowiadały się za reformą rolną bez odszkodowania.

Największą rolę w życiu politycznym państwa odgrywało PSL „Piast”. Współtworzyło kilka gabinetów, jego prezes — Witos, 3-krotnie sprawował urząd premiera (1920–1921, 1923, 1926), w tym 2-krotnie w koalicji z ND i ChD, a M. Rataj był marszałkiem sejmu w latach 1922–1927. W połowie lat 20. ruch ludowy był najbardziej podzielony. W 1924 w wyniku rozpadu PSL-Lewicy powstał Związek Chłopski, a następnie w 1926, po jego połączeniu z secesjonistami z PSL „Wyzwolenie” utworzono Stronnictwo Chłopskie (SCh). W 1924–1927 działała ściśle powiązana z KPP Niezależna Partia Chłopska. Wszystkie ugrupowania chłopskie, z wyjątkiem PSL „Piast”, poparły przewrót majowy 1926 roku dokonany przez Piłsudskiego. Od 1928 PSL „Wyzwolenie” i SCh również przeszły do opozycji i nawiązały współpracę z PSL Piast”. W 1929 trzy partie ludowe weszły do Centrolewu.

Ich przywódcy (m.in.: Witos, W. Kiernik, J. Putek, K. Bagiński) w 1930 zostali osadzeni w twierdzy brzeskiej, a następnie w 1932 skazani w procesie brzeskim. Po wyborach 1930 roku połączyły się kluby parlamentarne PSL „Wyzwolenie”, PSL „Piast” i SCh, a 1931 w wyniku zjednoczenia tych partii powstało Stronnictwo Ludowe (SL), stanowiące jedną z głównych sił antyrządowej opozycji; w 1935 i 1938 zbojkotowało wybory parlamentarne. W 1932–1933 SL pod hasłami o charakterze gospodarczym organizowało strajki rolne, w 1937 zorganizowało polityczny strajk chłopski oraz masowe manifestacje (największa w Nowosielcach 1936) pod hasłami demokratyzacji życia społeczno-politycznego kraju, likwidacji rządów pomajowych oraz walki ze skutkami wielkiego kryzysu gospodarczego. Główną rolę w SL odgrywali Witos i Rataj. Po 1935 duże znaczenie w ruchu ludowym miał Związek Młodzieży Wiejskiej Rzeczypospolitej Polskiej „Wici” (ZMW RP „Wici”), którego działacze wywierali znaczny wpływ na ideologiczno-programową linię SL. Struktury „Wici” i SL przenikały się. Pod wpływem wiciarzy do ruchu ludowego przenikała ideologia agrarystyczna (agraryzm).

Podczas II wojny światowej konspiracyjną działalnością ruchu ludowego kierowało Centralne Kierownictwo Ruchu Ludowego (CKRL). SL prowadziło działalność pod kryptonimem Roch. Z tworzenia odrębnych struktur organizacyjnych zrezygnował ZMW RP „Wici”. W 1940 z inspiracji CKRL powstała samodzielna organizacja wojskowa ruchu ludowego Chłopska Straż (Chłostra), a następnie Bataliony Chłopskie (komendant główny F. Kamiński). Istniał również Ludowy Związek Kobiet. BCh tworzyły samodzielne oddziały partyzanckie i oddziały specjalne oraz Ludową Straż Bezpieczeństwa. Po 1943 podjęto akcję scalania BCh z AK. Działacze SL wchodzili w skład rządu RP na uchodźstwie (1943–1944 S. Mikołajczyk był premierem), Rady Narodowej RP, Delegatury Rządu RP na Kraj, zasiadali w Politycznym Komitecie Porozumiewawczym i Radzie Jedności Narodowej. W 1944 PPR podjęła próbę dywersji w Rochu i BCh, organizując związaną z KRN grupę „Wola Ludu”. Prokomunistyczni działacze ruchu ludowego weszli w skład PKWN i Rządu Tymczasowego, a we wrześniu 1944 utworzyli Stronnictwo Ludowe. Roch i BCh trwały w konspiracji do jesieni 1945.

W wyniku rozmów moskiewskich (czerwiec 1945) utworzono Tymczasowy Rząd Jedności Narodowej z udziałem Mikołajczyka i innych działaczy ruchu ludowego. Wskutek ugody w sierpniu 1945 powstało, opierające się sowietyzacji Polski i przeciwne polityce PPR, opozycyjne Polskie Stronnictwo Ludowe. Terror oraz sfałszowanie wyników referendum 1946 i wyborów do Sejmu Ustawodawczego w 1947 doprowadziły do rozbicia PSL i wyjazdu Mikołajczyka z kraju. Polityka PPR była wspierana przez prokomunistyczne SL i rozłamowe Polskie Stronnictwo Ludowe „Nowe Wyzwolenie”. Po 1947 PSL zostało całkowicie zlikwidowane. W wyniku tzw. odrodzenia wydalono zwolenników linii politycznej Mikołajczyka. Kadłubowe PSL, kierowane przez J. Niećkę i Cz. Wycecha, w 1949 zostało połączone z SL w Zjednoczone Stronnictwo Ludowe (ZSL).

W 1944 z inspiracji działaczy prokomunistycznych powstał ZMW RP „Wici”, który 1945 został opanowany przez zwolenników PSL. W 1946, w wyniku działalności Komitetu Demokratyzacji „Wici”, ZMW dostał się pod wpływy SL i w 1948 był współtwórcą Związku Młodzieży Polskiej. ZSL nie było organizacją samodzielną, kierownicze funkcje obsadzano osobami lojalnymi wobec PZPR lub komunistami; ZSL popierało kolektywizację wsi. Po 1956 S. Ignar podjął próbę uzyskania przez stronnictwo niewielkiego stopnia samodzielności. Uznano wówczas formalnie ZSL jako ugrupowanie współrządzące, rozszerzono nieco udział jego przedstawicieli w organach władzy, nawiązywano do międzywojennych i okupacyjnych tradycji ruchu ludowego, przyjęto do organizacji dawnych ludowców.

Od końca lat 70. przy duszpasterstwach rolników tworzyły się niezależne struktury ruchu ludowego. W 1980 powstało kilka związków zawodowych rolników, które zjednoczyły się w Niezależny Samorządny Związek Zawodowy Rolników Indywidualnych „Solidarność” (NSZZ RI „Solidarność”). W 1980–1981 kierownictwo ZSL zajęło stanowisko zachowawcze, choć wielu członków zaangażowało się w strukturach NSZZ RI „Solidarność”. Wymuszany oddolnie proces zmian wewnętrznych był hamowany przez funkcjonariuszy powiązanych z PZPR. Dopiero po wyborach z czerwca 1989, na skutek presji członków, kierownictwo ZSL podjęło współpracę z nową niekomunistyczną koalicją i było współtwórcą rządu Tadeusza Mazowieckiego. Na kongresie we wrześniu 1989 ZSL przekształcono w Polskie Stronnictwo Ludowe „Odrodzenie”.

Z inicjatywy byłych działaczy BCh i PSL w sierpniu 1989 utworzono PSL, nawiązujące do tradycji PSL z lat 1945–1947. Większość członków PSL przystąpiła w 1990 do utworzonego wspólnie z PSL „Odrodzenie” ugrupowania pod nazwą Polskie Stronnictwo Ludowe; pozostali kontynuowali działalność w PSL (zw. mikołajczykowskim). W 1989 z inicjatywy J. Ślisza powołano PSL „Solidarność”, w 1992 przekształcone w Stronnictwo Ludowo-Chrześcijańskie, które 1997, po połączeniu z Partią Konserwatywną i grupą byłych członków chadecko-konserwatywnego skrzydła Unii Wolności, utworzyło Stronnictwo Konserwatywno-Ludowe, w 2002 przekształcone w Stronnictwo Konserwatywno-Ludowe — Ruch Nowej Polski. W 1991 działacze części PSL (mikołajczykowskiego), PSL „Solidarność” (utworzonego w 1989 z terenowych kół Solidarności Rolników Indywidualnych) oraz działaczy Solidarności Rolników Indywidualnych utworzyli PSL — Porozumienie Ludowe, które w 1999 r. przystąpiło do Ruchu Społecznego AWS. W okresie realizowania głębokiej restrukturyzacji polskiej gospodarki (tzw. plan Balcerowicza) i gwałtownego pogorszenia się sytuacji finansowej polskich gospodarstw rolnych powstał (zarejestrowany w 1992) Związek Zawodowy Rolnictwa „Samoobrona” (przewodniczący A. Lepper), zrzeszający głównie rolników, którzy — m.in. z powodu wysokich odsetek od uzyskanych kredytów — nie byli w stanie uregulować zobowiązań finansowych wobec banków. W 1992 Związek wyłonił reprezentację polityczną — Partię Przymierze „Samoobrona” Rzeczypospolitej, a w 1993 — Komitet Samoobrony Narodu. Wszystkie te organizacje tworzą Ruch Społeczny „Samoobrona” będący organizacją społeczno-zawodową, określającą się jako ruch narodowo-ludowy reprezentujący interesy całej gospodarki narodowej.

W 1957 r. powstał Związek Młodzieży Wiejskiej. PZPR uniemożliwiła odwołanie się do tradycji „Wici” oraz narzuciła organizacji swoją kontrolę. Związek prowadził pracę kulturalno-oświatową i przysposobienie zawodowe. W 1976 połączono go z ZMS, w wyniku czego utworzono ZSMP. W grudniu 1980 grupa działaczy podjęła inicjatywę odbudowy Związku, nadal jednak PZPR sprawowała nad nim kuratelę. Dopiero po 1989 organizacja związała się politycznie z PSL.

W 2001–2003 PSL wchodziło wraz z SLD w skład koalicji rządowej, którą też współtworzyło w latach 1993–1997. Od 1947 ludowcy polscy mieszkający w krajach zachodniej Europy i Ameryki Północnej są zrzeszeni w Polskim Stronnictwie Ludowym na Emigracji.

Bibliografia

  • Zarys historii polskiego ruchu ludowego, t. 1–2, Warszawa 1963–70.
  • Materiały źródłowe do historii polskiego ruchu ludowego, t. 1–4, Warszawa 1966–67.

 

Treść hasła została przygotowana na podstawie materiałów źródłowych PWN.

Print
In order to properly print this page, please use dedicated print button.