Dieser Artikel ist in der ausgewählten Sprache nicht verfügbar.

Narodowosocjalistyczna Niemiecka Partia Robotników (NSDAP)

Narodowosocjalistyczna Niemiecka Partia Robotników (NSDAP), Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei  niem. partia faszystowska (faszyzm), zał. I 1919 w Monachium jako Deutsche Arbeitspartei (nazwa NSDAP od 1920, od pierwszego słowa nazwy powstały terminy: nar. socjalizm, nazizm); od 1921 jej przywódcą i ideologiem był A. Hitler; 1923 rozwiązana (monachijski pucz), 1925 zorganizowana na nowo. NSDAP dążyła do zdobycia nieograniczonej władzy, wykorzystując niezadowolenie spowodowane skutkami wojny i powojennym kryzysem gosp.; odwoływała się demagogicznie do haseł nacjonalistycznych (podbudowywanych teoriami rasistowskimi, szczególnie silnym antysemityzmem), socjalnych i odwetowych, stopniowo zdobyła poparcie znacznej części społeczeństwa niem.; 1 I 1920 liczba czł. NSDAP wynosiła 64 osoby, 1930 — 125 tys., przed 30 I 1933 wzrosła do ponad 700 tys., 1933–34 do 2,5 mln, a 1935–44 do 8,5 mln. Struktura i organizacja NSDAP od 1921 była oparta na zasadzie wodzostwa (Führerprinzip) oznaczającej, że wola wodza jest dla partii i jej członków prawem najwyższym, a on sam nie podlega żadnej kontroli; nacz. organem partii było kierownictwo (Reichsleitung der NSDAP) z wodzem, kancelarią, zastępcą wodza (1925–32 G. Strasser, 1933–41 R. Hess), od 1941 sekretarzem wodza (M. Bormann) oraz szefami centralnych urzędów partyjnych, m.in.: organizacyjnego (R. Ley), propagandy (J. Goebbels), SS (H. Himmler), polityki zagranicznej (A. Rosenberg). Kongresy partyjne zostały zastąpione od lat 30. zwoływanymi do Norymbergi masowymi zlotami (Parteitag), będącymi zrytualizowanymi demonstracjami siły i i wierności wodzowi. Głównymi organami prasowymi były: „Völkischer Beobachter”, „Nationalsozialistische Monathefte”, „Das Reich”. W terenie NSDAP dzieliła się na organizacje regionalne (Gau), powiatowe i lokalne; kierownicy tych organizacji tworzyli tzw. korpus kierowników polit. (700 tys., 1937); formacjami NSDAP były paramilitarne: SA, SS, Narodowosocjalist. Korporacja Kierowców (NSKK), Narodowosocjalist. Korporacja Lotników (NSFK), masowe organizacje młodzieżowe (Hitlerjugend, HJ), organizacja kobiet niem. i Narodowosocjalist. Związek Studentów. Ponadto NSDAP sprawowała pieczę nad każdą organizacją zawodową (Niemiecki Front Pracy), społ., kult. i innymi.

W wyborach do Reichstagu 1933 NSDAP uzyskała 43,9% mandatów; dzięki porozumieniu z częścią wielkiego kapitału i junkrami Hitler uzyskał 30 I 1933 stanowisko kanclerza. Rozpoczęło to okres totalitarnych rządów NSDAP w Niemczech. Po rozwiązaniu 1933 partii komunist. i socjaldemokr. oraz spowodowaniu rozwiązania się pozostałych partii polit. i zniesieniu związków zawodowych 1934 nastąpiła krwawa likwidacja opozycji wewnątrz NSDAP, zgrupowanej gł. w SA („noc długich noży”). Po przekształceniu życia społ. i polit. wg doktryny nar. socjalizmu rozpoczął się okres ekspansji, która 1939 doprowadziła do wybuchu II wojny światowej. System terroru polit. NSDAP polegał na ustanowieniu totalnej inwigilacji, szerokiej rozbudowie aparatu policyjnego i obozów (obozy hitlerowskie), zlikwidowaniu wszelkiej opozycji, poddaniu wszystkich dziedzin życia ścisłej kontroli i reglamentacji ze strony partii i państwa, wprowadzeniu zasady wodzostwa. W polityce zagranicznej NSDAP realizowała program podbojów Europy (Lebensraum), czemu towarzyszyły terror i ludobójstwo wobec obywateli krajów okupowanych, zwłaszcza w Polsce, gdzie wymordowano kilka mln obywateli. Rasistowska polityka NSDAP doprowadziła do zagłady ponad 6 mln Żydów w okupowanej Europie. NSDAP została rozwiązana, wraz z jej formacjami i organizacjami podległymi, 10 X 1945 decyzją Sojuszniczej Rady Kontroli Niemiec (denazyfikacja). W procesie norymberskim kierownictwo polit. NSDAP zostało uznane za organizację przestępczą. Zobacz też Niemcy (Historia).

J. Banaszkiewicz Powstanie partii hitlerowskiej, Poznań 1968;

K. Grünberg Adolf Hitler. Biografia Führera, Warszawa 1994;

K. Pätzold, M. Weissbecker Geschichte der NSDAP 1920–1945, Köln 1981;

F. Neumann Behemoth. Struktur und Praxis des Nationalsozialismus 1933–1944, Frankfurt am Main 1984.

Stanisław Kania

Treść hasła została przygotowana na podstawie materiałów źródłowych PWN.

Print
In order to properly print this page, please use dedicated print button.