Dieser Artikel ist in der ausgewählten Sprache nicht verfügbar.

Rabi

rabi, rabbi, rabin [hebr. rabbi, aramejskie rabbuni 'mój pan', 'mój nauczyciel' od rab 'wielki', 'pan', 'przełożony'] – pojęcie wskazujące na osobę postawioną wyżej od siebie jako godną szczególnego szacunku; stosowane wobec zarządców Judei ustanowionych przez Rzym, a zwł. wobec mówców i nauczycieli, których autorytet uznawano i mu się podporządkowywano. Od końca I w. słowo r. pojawiło się w inskrypcjach żyd. i Talmudzie jako tytuł honorowy stosowany zwł. wobec nauczycieli Prawa mojżeszowego; od tego tytułu pochodzi termin „rabin”.

Rabi w judaizmie talmudycznym. W starożytnym społeczeństwie żydowskim rabi pełnił funkcję sądowniczą i przywódczą, ale żył w środowisku pod pewnym względem odseparowanym od judaizmu jako całości. Jego działalność była związana ze szkołą przeznaczoną do formacji sędziów i zarządców wspólnot żydowskich. Nie była to jednak zwykła szkoła nauczania prawa, lecz miejsce praktykowania określonego sposobu życia rel. (analogicznie do klasztorów chrześc.), w którym r. pełnił funkcję nauczyciela. Szkoła rabiniczna stworzyła specyficzne rytuały. Przekaz wiedzy przybrał charakter rytuału „bycia rabim”. Studium prawa stało się czynnością rytualną, włączoną w kontekst mityczny, w którym obowiązywały oznaczone reguły analogiczne do reguł stosowanych przez kapłanów w kulcie świątynnym i przy modlitwie. Innymi słowy, już nie tylko sam przekaz wiedzy, ale całe życie r. jako nauczyciela zostało zrytualizowane. To, co w ówczesnym społeczeństwie traktowano jako etykietę towarzyską (np. sposób spożywania posiłków), r. uznawali za Torę, czyli objawienie woli samego Boga, oraz formę nauczania Tory, której wcielenie uczeń widział w postępowaniu samego r. (np. rytuał obmywania rąk przed posiłkiem, modlitwy przed posiłkami, sposób siedzenia przy posiłku, kolejność i sposób spożywania potraw itp.). Nawet doskonała znajmość prawa nie zmieniała zwyczajnej osoby w r., jeśli nie posiadał umiejętności postępowania zgodnego z obowiązującym rytuałem i nie odznaczał się osobistą świętością życia. Uczeń przyswajał sobie tradycje i sposoby działania r. przez naśladowanie jego świętości. W czasach późniejszych zrodził się ideał, że każdy Żyd powinien praktykować rytuały r., aby wejść w krąg jakiegoś nauczyciela i jego uczniów. Od średniowiecza tytuł r. nadawano przywódcom społeczności żyd., cieszącym się dużym poważaniem oraz autorytetem moralnym i religijnym. W judaizmie współcz. na urząd r. –– rabina wprowadza się przez ordynację.

W judaizmie talmudycznym autorytet r. był wzorowany na autorytecie ojca patriachalnej rodziny, do którego należało wychowanie synów i przysposobienie ich do przejęcia sprawowanego przez niego zawodu. W uzasadnianiu autorytetu r. jako ojca podkreślano, że o ile ojciec naturalny wprowadza syna na ten świat, o tyle r. wprowadza swego ucznia do świata przyszłego. O autorytecie r. decydowała troska o uczniów. R. różnił się od uczonego prawnika posiadaniem swoich uczniów. Do XX w. urząd r. był zarezerwowany wyłącznie dla mężczyzn. Szacunek wymagany w judaizmie dla ojca w jeszcze większym stopniu obowiązywał wobec r., gdyż nie tylko zastępował on ojca, ale stanowił wcielenie Tory. Studium Tory stanowiło akt pobożności, dlatego jej nauczyciel stawał się szczególnym przedmiotem czci religijnej. Autorytet r. różnił się od autorytetu proroków i kapłanów. Autorytet proroka był uzależniony od działania w nim ducha Bożego i wiarygodności jego posłannictwa w konkretnej sytuacji, autorytet kapłana opierał się na micie wiedzy pochodzącej od samego Boga związanej z rodem kapłańskim, natomiast autorytet r.   na posiadaniu wiedzy pochodzącej z nieba, ale zdobytej przez osobiste studium Prawa, i osiągnięciu stanu mędrca. To studium polegało na znajomości Prawa, objawionego Mojżeszowi na Synaju. Objawienie na Synaju pojmowano jako ogólne i całościowe, a studium i nauczanie Prawa przez r. jako przekształcenie możliwości w akt objawiający jego pokoleniu, jakie są konkretne wymogi Prawa. Dowodem znajomości Prawa przez r. była umiejętność wprowadzania do tradycji jurydycznej nowych rozwiązań, które umożliwiały wyjaśnienie sprzeczności w sprawach rel. bez zamykania dyskusji na podstawowe tematy doktrynalne.

W ujęciu rabinów modelem r. jest Mojżesz. Mojżesza nazywa się „naszym rabim”; jest on traktowany jako r., gdyż miał wizję Boga doskonalszą od wszystkich proroków, poznał świat boski, dostosował się do woli Boga i pokazał sposób życia wymagany przez Boga. Stąd tzw. prawa Mojżesza z Synaju traktowano jako rdzeń Tory ustnej poddawanej procesowi zmian i poszerzania. Obraz idealnego r. w pismach rabinicznych służy także do określeń Boga i Mesjasza. Zdaniem rabinów, w niebie zarówno Bóg, jak i aniołowie studiują Torę i wg niej postępują (np. legenda rabiniczna utrzymuje, że przy stworzeniu świata Bóg wpatrywał się w preegzystującą Torę). Natomiast wierzący Żyd, którego modelem jest r., stanowi projekcję świata boskiego na ziemi. Ponieważ dzięki nauczaniu r. i jego dociekaniu można odkryć prawdziwe objawienie, jakie Mojżesz otrzymał na Synaju, większy szacunek obowiązuje wobec r. niż wobec zwoju Prawa. R. jest Torą nie tylko dlatego, że nią żyje, ale przede wszystkim dlatego, że stanowi wcielenie jej niebiańskiego modelu, jak to ma miejsce w Prawie, które Mojżesz otrzymał i przekazał nie tylko w formie pisemnej, ale i ustnej, przechowywanej przez rabinów. R. był więc traktowany jako wcielenie Prawa pisanego i ustnego   Pisma i Miszny. W nauczycielu widziano całą, kompletną Torę. Dawniejsi badacze pism rabinicznych (np. H.L. Strack, G. Vermes) uznawali tradycje rabiniczne za kontynuację tradycji faryzejskich sprzed 70 r. i nie podważali ich hist. wartości. Ponieważ jednak większość wypowiedzi przytaczanych w Misznie i innych pismach rabinicznych jest przypisywana postaciom z okresu po zburzeniu Jerozolimy 70 r., niektórzy uczeni (np. J. Neusner, B. Chilton) dostrzegają w rabinizmie nowy ruch, którego rzeczywistymi twórcami byli uczeni żyd. z okresu po zburzeniu Jerozlimy 70 r.; stworzyli oni pojęcie „Tory ustnej”, aby swoim naukom nadać aurę długowiecznej tradycji.

Wybitni rabini. W judaizmie talmudycznym wielkich świętych i bohaterów przeszłości traktowano jako r. (np. Dawid, Ezechiel, Ezdrasz) i wskazywano na ich następstwo od Mojżesza do czasów współczesnych. W konkretnej, linearnej koncepcji przekazu objawienia uwzględniano tylko nieliczne postacie jako przekazicieli objawienia należącego do wielu, ale mającego moc przyniesienia zbawienia dla wszystkich. Jako przekazicieli „Tory ustnej” Miszna przytacza wypowiedzi ponad stu uczonych, ale tytuł r. stosuje zazwyczaj do uczonych palestyńskich żyjących po 70 roku.

Nauczyciele poprzedzający działalność szkoły w Jamni w pismach rabinicznych są nazywani „mężami Wielkiej Synagogi” i noszą tytuł „raban” –– pan. Do najstarszych nauczycieli tej kategorii należą m.in.: Antygon z Socho, Jose Ben Joezer, Jose Ben Jochanan, Jehoszua Ben Perachja, Szimon Ben Szetach, Hillel (Hilel Starszy), Szammaj (Szamaj), Gamaliel I, Jochanan Ben Zakaj, Chanina Ben Dosa i Gamaliel II.

Tytuł r. z pierwszego pokolenia tanaitów noszą m.in. Eliezer Ben Horkenos i Jechoszua Ben Chananja, z drugiego pokolenia   Akiba Ben Józef, Jiszmael Ben Elisza, Tarfon, Jochanan Ben Nuri, Elaj, Jose ha-Gelili, Jehuda Ben Baba, Elisza Ben Awuja, z trzeciego pokolenia –– Meir, Szimon Bar Jochaj, Jehuda Ben Elai, Jose Ben Chalafta i Eliezer Ben Jaakow II, z czwartego pokolenia –– Juda ha-Nasi (red. Miszny, zw. Nasz Święty Nauczyciel lub Rabi, bez dodawania imienia), Jose Ben Jehuda, Natan, z piątego pokolenia –– Gamaliel III, Chija Bar Kapara, Szimon Ben Chalafta. Wśród siedmiu pokoleń amoraitów pisma rabiniczne cytują wypowiedzi około stu r. z Palestyny (m.in. Jehoszua Ben Lewi, Simlaj, Hilel II) oraz ponad 70 uczonych noszących zazwyczaj tytuł „raw” z Babilonii, z których najsłynniejszymi byli rar Chisda, raw Nachman Bar Jaakow, Raba Bar Nachmani i raw Papa Bar Chanan. Z akademii talmudycznej w Surze w pismach rabinicznych są cytowani m.in. działający pod koniec V w. Rawina II i raw Jose.

Z okresu potalmudycznego najbardziej znanymi uczonymi w Surze byli gaoni (przełożeni): Saadja Ben Josef (882–942) i Samuel Ben Chofni (997–1013). W akademii w Pumpedicie działali wybitni komentatorzy Miszny i Biblii, jak raw Haj (zm. 1038) i Szerira Ben Chenina (ok. 906-1006). W akademii w Kordowie (zał. w X w.) najbardziej znanymi myślicielami i komentatorami Talmudu byli m.in.: Salomon Ibn Gabirol (ok. 1020–1070), Bachje Ben Josef Ibn Pakuda (2. poł. XI w.) i Juda Halewi (1075–1141). Z Kordowy pochodził najwybitniejszy przedstawiciel judaizmu średniowiecznego r. Mosze Ben Majmon (1135–1204), znany jako Majmonides. Przedstawicielem akademii talmudycznej w Moguncji, reprezentującej Żydów aszkenazyjskich (Aszkenazyjczycy), był Gerszom Ben Juda (ok. 960–1040). Tu zdobywał wiedzę talmudyczną jeden z najwybitniejszych komentatorów Biblii i Talmudu Salomon Icchaki (1040–1105), znany jako Raszi, założyciel akademii w Troyes (Szampania). Wybitnym rabinem Żydów w średniow. Katalonii był Mosze Ben Nachman (Nachmanides, ok. 1194–1270), który po przeniesieniu 1263 do Palestyny pierwszy wprowadził mistyczną naukę kabały. Ośrodek talmudyczny o profilu kabalistycznym doszedł do rozkwitu w epoce odrodzenia w Safed (Galilea). Działali w nim tacy rabini reprezentujący Żydów sefardyjskich jak: Józef Karo (1488–1575), Izaak Ben Salomon Lurja (1534–72), Icchak Aszkenazi i Mojżesz Ben Jakub Kordowero (1522–70). Na terenie Rzeczypospolitej w epoce odrodzenia działali m.in.: Mosze Ben Jicchak Minc pod koniec XV w. w Poznaniu, Jaakow Ben Josef Polani (Polak), założyciel pod koniec XV w. jesziwy (szkoła talmudyczna) w Krakowie, Szalom Szachna (zm. 1558), kierownik jesziwy w Lublinie, Mojżesz Isserles (ok. 1520–1572) w Krakowie, ostatni gł. rabin mianowany w Polsce przez króla. Rabin Israel Ben Eliezer (1700–60), obdarzony tytułem Baal Szem Tow ['pan dobrego imienia'] był inicjatorem i założycielem chasydyzmu. Ruch ten na Ukrainie rozszerzali Lewi Izaak z Berdyczowa (zm. 1802) i Nachman z Bracławia (zm. 1810).

Chasydyzm i ruch oświeceniowy (haskala) wpłynęły na zróżnicowanie judaizmu rabinicznego w czasach nowożytnych. Judaizm reformowany w Niemczech reprezentowali: D. Friedlander (1756–1834), S. Holdheim (1806–60), A. Geiger (1830–74), L. Levy (1912) w USA I.M. Wise (1819-1900) i w Krakowie O. Thon (1870-1936). W tym nurcie działali rabini synagog warsz.: A.M. Goldschmidt, I. Kramsztyk, M. Jastrow, I. Cylkow, S.A. Poznański i M. Schorr. Judaizm pozytywno-historyczny propagowali: Z. Frankel (1801–75), założyciel seminarium dla rabinów we Wrocławiu, L. Zunz (1794–1886), S.J. Rapaport (1790–1867) z Tarnopola, N. Krochmal (1785–1840) w Żółkwi, Brodach i Tarnopolu oraz H. Graetz (1817-91) we Wrocławiu. Judaizm koserwatywny szerzyli: S. Schechter (1817–91), najpierw w Cambridge w W. Brytanii, a następnie w USA, 1886 zał. w Nowym Jorku Żyd. Seminarium Teol. (Jewish Theological Seminary), i S. Kluger. Judaizm ortodoksyjny zapoczątkował S.R. Hirsch (1808–88), od 1851 rabin ortodoksyjnej gminy Adas Jeszurun we Frankfurcie n. Menem. Ten kierunek reprezentowali: E. Hildesheimer (1820–99), od 1869 rabin ortodoksyjnej gminy w Berlinie, M. Sofer z Bratysławy (1763-1839), gaon Eliasz Ben Salomon Zalman (1720–97) w Wilnie, rabin I. Salanter (1810-83) tamże, A.I. Kuk (1868–1935), pierwszy naczelny rabin Ziemi Świętej. Skrystalizowany pod wływem T. Herzla (1860–1904) ruch syjonistyczny popierali: J.S. Alkalai (1798–1878), rabin w Semlinie (Jugosławia), C.H. Kaliszer (1785–1877) z Torunia i S. Mohilewer (1824–98). Rekonstrukcjonizm w USA propagował M. Kaplan (1881–1978).

Wśród współczesnych uczonych duży autorytet zyskali tacy rabini jak: N. Glueck –– amer. biblista i archeolog Palestyny, S. Saltzman   autor oryginalnego komentarza do bibl. Księgi Rodzaju, H. Kushner –– teolog, L.I.A. Levine –– archeolog Palestyny i badacz judaizmu synagogalnego z Jerozolimy, B.L. Sherwin   znawca filozofii i mistyki żyd., M. Friedman   znawca mistyki żydowskiej. Wśród kobiet dopuszczonych w USA do ordynacji rabinackiej oryginalną działalność dydaktyczną prowadzi piosenkarka R. Raphael z Filadelfii. W dziedzinie polityki duży wpływ na powstanie państwa Izrael wywarł amer. rabin S. Goldman (1893-1953), do 1938 przewodn. Syjonistycznej Organizacji Ameryki. Aktualnie ożywioną działalność polit. w USA prowadzi rabin J. Lieberman, były gubernator stanu Connecticut i od kilku kadencji senator. Od 1973 przewodniczącym Związku Amer. Kongregacji Żyd. (Union of America Hebrew Congregations) jest A.M. Schindler. W 1990 w USA judaizm ortodoksyjny reprezentowało 462 rabinów, judaizm konserwatywny –– 890, judaizm tradycyjny –– 302, judaizm reformowany –– 388, judaizm rekonstrucjonistyczny –– 147, judaizm postdenominacjonalistyczny –– 101. Aktualnie w Izraelu nacz. rabinem Żydów aszkenazyjskich jest I.M. Lau (ur. 1937 w Piotrkowie), nacz. rabinem Żydów sefardyjskich –– E. Bakszi Doron. Przewodniczącym Eur. Konferencji Rabinów jest I. Jakobovits, emerytowany nacz. rabin W. Brytanii.

Rabi jako tytuł Jezusa. W Nowym Testamencie słowo „rabbi” występuje tylko w Ewangeliach jako tytuł honorowy. Jest on stosowany do nauczycieli Prawa w ogólności (Mt 23,7–8), do Jana Chrzciciela przez jego uczniów (J 3,26), ale zazwyczaj występuje jako tytuł Jezusa. Wśród uczonych nie ma zgody, w jakim znaczeniu Jezus hist. był traktowany jako rabi. Niektórzy uczeni, przyjmując tradycję żyd. o r. działających już w czasach przedchrześc., widzą w nich również model nauczania Jezusa. Inni, chcąc wykazać, że Jezus był prawdziwym Żydem, umieszczają Jego działalność w kontekście realiów znanych z pism rabinicznych. Według B. Chiltona, Jezus hist. przez oficjalne władze żyd. był traktowany jako mamzer, czyli ktoś, kto nie mógł się wykazać pochodzeniem z prawego małżeństwa. Dlatego nie miał dostępu do synagogi, nie mógł nawet brać udziału w pogrzebie swego ojca. Pozbawiony od samego dzieciństwa możliwości stania się nauczycielem, przylgnął do Jana Chrzciciela i od niego przejął model nauczania o charakterze prorockim i charyzmatycznym.

Nauczanie Jezusa opierało się na znajomości Biblii z ustnego przekazu, który można odkryć, badając najstarsze, przedtalmudyczne warstwy targumów. W tym przekazie myśl rel. tekstu hebrajskiego była dostosowywana do sytuacji odbiorców. Głównym punktem zainteresowania Jezusa, wg Chiltona, był ryt chrzcielny oraz mistyka merkawa (tronu Bożego), zapoczątkowana przez starotestamentowych proroków (gł. Izajasza i Ezechiela). W mistyce merkawa bierze początek oryginalne nauczanie Jezusa o kólowaniu Boga (królestwo Boże). Z badań tradycji talmudycznych prowadzonych przez J. Neusnera wynika, że model r. znany z pism rabinicznych krystalizował się dopiero po zburzeniu świątyni, a więc od końca I w. Model ten był brany pod uwagę w interpretacji działalności nauczycielskiej Jezusa, zwł. w redakcji Ewangelii Mateusza i Jana, by wykazać, że działalność nauczycielska Jezusa różniła się od działalności ówczesnych nauczycieli żydowskich. Redaktorzy tych Ewangelii podkreślali, że Jezus nie odwoływał się do Prawa ustnego przechowywanego przez poprzedzających go nauczycieli od czasów Mojżesza, lecz do bezpośredniego doświadczenia religijnego. Wolę Ojca odczytywał nie przez studium Prawa, lecz podczas modlitwy. Gdy czwarty ewangelista włożył w usta uczniów Jana Chrzciciela tytuł Jezusa jako r. i pytanie o miejsce zamieszkania (por. J 1,38), sugerował czytelnikowi, że w pojęciu owych uczniów Jezus jako znany r. musi mieć swoją szkołę związaną z jakimś miejscem. Tymczasem z wypowiedzi Jezusa można się dowiedzieć, że jego szkoła nie jest zakorzeniona w jakimś konkretnym miejscu na ziemi, lecz pochodzi od samego Ojca w niebie.

Bibliografia

  • Tyloch W., Opowieści mędrców Talmudu, Gdynia 1993.
  • Malki D., Talmud et ses Maitres, Paris 1972.
  • Urbach E.E., The Sages: Their Concepts and Beliefs, vol. 1–2, Jerusalem 1979.
  • Strack H.L., G. Stemberger, Einleitung in Talmud und Midrasch, Munchen 1982.
  • Chilton B., A Galilean Rabbi and His Bible, Wilmington 1984.
  • Chilton B., Rabbi Jesus: An Intimate Biography, New York 2000.
  • Jesus through Jewish Eyes: Rabbi and Scholars Engage an Ancient Brother in a New Conversation, red. B. Bruteau, Maryknoll 2001.
  • Schmeller Th., Schulen im Neuen Testament? Zur Stellung des Urchristentums in der Bildungswelt seiner Zeit, Freiburg 2001.

Stanisław Mędala

 

Print
In order to properly print this page, please use dedicated print button.