Dieser Artikel ist in der ausgewählten Sprache nicht verfügbar.

Reforma rolna

reforma rolna – nadzwyczajna zmiana w stosunkach własności ziemi wprowadzona na drodze ustawowej ze względów społ., nar., polit. lub, rzadziej, ekon., polegająca na wywłaszczeniu wielkich posiadaczy z całości lub części ich ziemi i rozparcelowaniu jej między bezrolnych lub małorolnych chłopów z jednoczesnym nadaniem im tytułu własności. Różnice w ustawodawstwie dotyczącym r.r. sprowadzają się zazwyczaj do: wysokości odszkodowania za ziemię (lub jego braku), dobrowolnego lub przymusowego charakteru parcelacji, maksimum obszaru wolnego od parcelacji, sposobu zapłaty za ziemię przez nowych właścicieli, wielkości obszarów wywłaszczonych, zatrzymanych przez państwo, a także różnych kryteriów wyboru (np. nar., społ.) wywłaszczanych właścicieli oraz nowych osadników. R.r. należy odróżnić od bolszewickiej praktyki zmian w rolnictwie: Dekret o ziemi z 8 XI 1917 „unarodowił” całą ziemię w Rosji w celu pozyskania chłopów dla rewolucji, lecz dał im jedynie prawo użytkowania ziemi, a nie prawo własności. W latach 30. XX w., w trakcie kolektywizacji rolnictwa, odebrano chłopom ros. również prawo indywidualnego użytkowania ziemi.

R.r. podjęte w Europie Środkowowsch. po I wojnie świat. miały gł. na celu wywłaszczenie obcych etnicznie właścicieli (np. Niemców w Estonii, na Łotwie i w Rumunii, Polaków na Litwie, Węgrów w Rumunii i na Słowacji) oraz nadanie ziemi bezrolnym i małorolnym chłopom dominującej narodowości. W ten sposób starano się także złagodzić napięcia społ., grożące rewolucją typu bolszewickiego (szczególnie w Rumunii), i przyciągnąć chłopów do budowy państwowości. Taki charakter miały r.r. uchwalone w Jugosławii (23 II 1919), Czechosłowacji (27 II 1919), Estonii (10 XII 1919), na Łotwie (wiele ustaw 1920–22), Litwie (30 X 1920), w Rumunii (deklaracja król. 1 XII 1918 wraz z ustawami 1921) i Finlandii (14 X 1922); r.r. przeprowadzona na Węgrzech po upadku Węg. Rep. Rad nie miała charakteru nar., lecz została uchwalona ze względu na konieczność złagodzenia niezadowolenia na wsi; r.r. w Bułgarii (VI 1921) była b. ograniczona ze względu na istniejący tam niewielki odsetek gruntów większej własności. Najbardziej radykalne r.r. przeprowadzono w okresie międzywojennym w państwach bałtyckich, gdzie w rezultacie znikła większa własność ziemska, byli właściciele zaś nie uzyskali odszkodowania, a także w Rumunii i, w mniejszej mierze, Czechosłowacji. R.r. rozładowały przeludnienie agrarne jedynie w tych krajach, w których było ono niewielkie (Litwa, Łotwa, Estonia, Czechy); tam, gdzie rozmiary przeludnienia były ogromne (Rumunia, Słowacja), nawet radykalna parcelacja nie przyczyniła się do jego zmniejszenia. Ekonomiczne skutki r.r. były na ogół negatywne, zwł. w pierwszym okresie, gdy spadały plony, podaż żywności i chłonność rynku wiejskiego; pozytywnym skutkiem r.r. był wzrost konsumpcji chłopskiej.

W Polsce istniał olbrzymi głód ziemi, a pod koniec I wojny świat. nastroje na wsi uległy radykalizacji. Już 10 VII 1919 Sejm Ustawodawczy przyjął uchwałę o zasadach r.r.; ustawę o r.r. uchwalił sejm 15 VII 1920, w szczytowym okresie ofensywy bolszewickiej; miała ona zachęcić chłopów do obrony ojczyzny. Ustawa zakładała przymusową parcelację majątków ponad 180–400 ha na różnych obszarach państwa (ponad 60 ha w okręgach przem. i podmiejskich) oraz odszkodowanie w wysokości połowy rynkowej ceny ziemi. Ustawa ta nie była wykonywana, gdyż uchwalona III 1921 Konstytucja RP gwarantowała prawo własności, co stało w sprzeczności z niepełną rekompensatą przewidywaną w r.r. Ostatecznie, w wyniku długich przetargów i ustaleń paktu lanckorońskiego (1923), kompromisową ustawę o r.r. przyjęto 28 XII 1925; zakładała ona dobrowolną parcelację majątków ponad 180 ha (województwa wsch. — 300 ha, majątki uprzemysłowione — 700 ha), w okręgach przem. i podmiejskich ponad 60 ha, po cenach rynkowych ziemi; dopiero w przypadku niewykonania rocznego kontyngentu parcelacji 200 tys. ha państwo mogło przystąpić do parcelacji przymusowej. Ogółem w okresie międzywojennym rozparcelowano ponad 2,5 mln ha ziemi, gł. w latach 20.

Po II wojnie świat. dokonano w Europie Środkowowsch. dalszych zmian określanych mianem r.r., których celem było pozyskanie chłopów dla władzy komunistycznej. Dekret PKWN z 6 IX 1944 wprowadzał radykalną r.r. w nowej Polsce; wywłaszczono bez odszkodowania wszystkie majątki ponad 50 ha w środk. Polsce i ponad 100 ha w ówczesnych woj.: pozn., pomor. i śląskim. Beneficjenci byli zobowiązani do zapłaty równowartości jednorocznego zbioru w 10–20 ratach; parcelację przeprowadzano siłą, na mocy decyzji uzurpatorskich władz, nie pochodzących z wyboru; byli właściciele musieli opuścić miejsca swego zamieszkania, niejednokrotnie ich więziono, a znaczną część ziemi zostawiono w posiadaniu państwa. Ogółem na ziemiach dawnej Polski wywłaszczono ok. 3,1 mln ha, z czego rozparcelowano ok. 1,2 mln ha, na Ziemiach Pn. i Zach. rozdzielono dalsze 5,0 mln ha ziemi.

Podobne były założenia r.r. przeprowadzonych w Bułgarii (6 II 1945), na Węgrzech (15 III 1945), Rumunii (28 III 1945), Czechosłowacji (etapami 21 VI 1945, 11 VII 1947 i 21 III 1948), Jugosławii (23 VIII 1945) i Albanii (29 VIII 1945). Szeroki zasięg miały reformy alb. i węg., nieco mniejszy — czechosł., jugosł. i rum., a najmniejszy — bułgarska. We wszystkich tych przypadkach obawy chłopów co do bolszewickiego charakteru zmian okazały się uzasadnione; już VI 1948 Kominform zadecydował o przyspieszeniu „socjalistycznych” zmian w rolnictwie, czyli o kolektywizacji rolnictwa. Przebudowa rolnictwa w Chinach po 1949, a także w Wietnamie, Korei Pn., na Kubie i w Etiopii w latach późniejszych odbyła się w podobny sposób. Natomiast reformy zbliżone do międzywojennych r.r. w Europie Środkowowsch. przeprowadzono po II wojnie świat. także w niektórych tzw. krajach rozwijających się, np. w Gwatemali (1952–54), Boliwii (1953), Egipcie (1954), Indiach (1955), Wenezueli (1960), Kostaryce (1961), Kolumbii (1961), Iranie (1963), Peru (1969) i Chile (1970–73). Według założeń niektórych teorii gospodarki słabo rozwiniętej, reformy te miały na celu rozładowanie przeludnienia agrarnego, gosp. usamodzielnienie chłopów, a także przyspieszenie akumulacji kapitału i rozwój rynku wewn.; cele społ. były realizowane częściej niż ekon., choć w niektórych krajach modernizacja wsi powodowała odwrotne efekty (np. rewolucja muzułm. w Iranie); same r.r., bez innych środków polityki gosp., okazywały się jednak najczęściej niedostatecznym bodźcem do przyspieszenia rozwoju gospodarczego.

A. Rose Reformy rolne w Europie Środkowej po wojnie światowej, Warszawa 1925;

L.W. Biegeleisen Reforma rolna głównych państw europejskich, t. 1–2, Warszawa 1926.

P. Jousse Les tendences des reformes agraires dans l’Europe centrale, l’Europe orientale et l’Europe meridionale 1918–1924, Niort 1925;

Agrarian Reforms in Western Countries, Bombay 1946;

E.H. Tuma Twenty-Six Centuries of Agrarian Reform, Berkeley–Los Angeles 1965;

W. Roszkowski Land Reforms in East Central Europe after World War One, Warsaw 1995.

Wojciech Roszkowski

Treść hasła została przygotowana na podstawie materiałów źródłowych PWN.

Print
In order to properly print this page, please use dedicated print button.