Dieser Artikel ist in der ausgewählten Sprache nicht verfügbar.

Rozbiory Polski

rozbiory Polski – trzy podziały terytorium Rzeczypospolitej dokonane przez Prusy, Rosję i Austrię w końcu XVIII w. Plany rozbioru ziem pol. między kraje sąsiednie sięgały XIV w. (Władysław Opolczyk); podejmowano je z większą szansą realizacji w XVII w. (traktat w Radnot 1656). Kilkakrotnie wysuwano je w czasach Augusta II, który planował odstąpienie sąsiadom części ziem Rzeczypospolitej w zamian za pomoc we wprowadzeniu absolutnych rządów na pozostałym obszarze kraju (Loewenwolda traktat).

W XVIII w. Polska, pogrążona w anarchii i pozbawiona właściwie siły zbrojnej, nie była w stanie stawiać oporu któremukolwiek z potężnych sąsiadów. Zachowanie całości jej ziem było wynikiem wzajemnej rywalizacji mocarstw oraz polityki Rosji dążącej do faktycznego uzależnienia od siebie całej Rzeczypospolitej. Wojna ros.-turecka 1768, otwierająca perspektywy nabytków ros. nad M. Czarnym, pobudziła tendencje aneksyjne Prus i Austrii; konfederacja barska 1768–72, której Rosja, uwikłana w wojnę turecką, nie była w stanie skutecznie pokonać, podważała system jej protektoratu nad całą Polską. Już 1768 król prus. Fryderyk II podsuwał cesarzowej ros. Katarzynie II plan r.P., szantażując zarazem Rosję zbliżeniem do Austrii (spotkania z ces. Józefem II w Nysie i Nowym Mieście). Austria pierwsza przystąpiła do aneksji i zajęła II 1769 Spisz, a latem 1770 starostwa nowotarskie, czorsztyńskie i sądeckie. Jesienią 1770, wysłany do Petersburga brat Fryderyka II, ks. Henryk prus., uzyskał zasadniczą zagodę na rozbiór. Stanisław August Poniatowski szukał ratunku w zbliżeniu do Rosji (misja F.K. Branickiego do Petersburga w pocz. 1771), która podjęła ostatnią próbę pacyfikacji Polski bez udziału Prus i Austrii, wysyłając do Polski IV 1771 nowego ambasadora — K. von Salderna. Konfederacji barskiej nie udało się stłumić w Małopolsce i objęła ona znów Litwę (powstanie hetmana M.K. Ogińskiego IX 1771). Jednocześnie Austria zawarła przymierze z Turcją (VII 1771) i wykorzystała je do żądań zgody Rosji na nabytki kosztem Polski. W 2. poł. 1771 toczyły się pertraktacje ros.-prus. o rozmiar zaborów, II 1772 przystąpiła do tych pertraktacji Austria. 5 VIII 1772 podpisano w Petersburgu konwencję o I r.P., w którym Prusy zagarnęły Warmię, woj. pomor., malborskie i chełmińskie oraz pas ziem nad Notecią i Gopłem (niemal całe woj. inowrocławskie), razem ok. 36 tys. km2; Austria — pd. część woj. krak. i sandomierskiego, woj. rus. i część bełskiego oraz skrawki woj. wołyńskiego, podolskiego, lubelskiego i ziemi chełmskiej (Galicja), razem ok. 83 tys. km2; Rosja — Inflanty pol. (Inflanty), pn. część woj. połockiego, woj. witebskie, mścisławskie i pd.-wsch. część mińskiego, razem ok. 92 tys. km2.

Po I rozbiorze Polska znalazła się znów w orbicie wyłącznych wpływów Rosji, która 1775 zahamowała dalsze roszczenia terytorialne Prus i Austrii i nie pozwalała na aneksję Gdańska przez Prusy. Wybuch nowej wojny ros.-tureckiej (1787), w której wzięła udział po stronie Rosji Austria, chciały wykorzystać Prusy do zagarnięcia nowych terenów w Polsce; aby izolować Polskę od Rosji, sprzeciwiły się przymierzu pol.-ros. i poparły antykról. opozycję, która nie uzyskawszy od Rosji zgody na obalenie ® Rady Nieustającej, przyjęła orientację pruską. Mając za sobą poparcie większości społeczeństwa, pragnącego uniezależnienia się od Rosji i wrogo nastawionego wobec Austrii, opozycja obaliła w pierwszych miesiącach Sejmu Czteroletniego (X 1788–I 1789) Radę Nieustającą i budowany przez króla Stanisława Augusta Poniatowskiego system oparcia się na Rosji. Polityka prus. zakładała odebranie Austrii Galicji, w zamian za co Polska odstąpiłaby Prusom Gdańsk, Toruń i Wielkopolskę; szantażując dalej Rosję, Prusy zawarły 29 III 1790 przymierze z Polską. Przedłużająca się wojna z Turcją przez kilka lat uniemożliwiała Rosji interwencję w Polsce. Konwencja prus.-austr. w Reichenbach (27 VII 1790), w której Austria została zmuszona do wycofania się z wojny z Turcją, przekreśliła plany zamienne i odebrała przymierzu pol.-prus. gł. podstawę. W zaledwie kilka miesięcy po zawarciu pokoju z Turcją, V 1792 wojska ros. wkroczyły do Polski (wojna polsko-rosyjska 1792, konfederacja targowicka 1792). Prusy odmówiły wykonania zobowiązań sprzymierzeńczych i po 2-miesięcznej kampanii Polska skapitulowała. W VII 1792 rozpoczęły się pertraktacje między Rosją, Prusami i Austrią. 23 I 1793 podpisano w Petersburgu konwencję między Prusami i Rosją w sprawie II r.P. W wyniku II rozbioru Prusy zajęły Gdańsk i Toruń oraz woj.: pozn., gnieźn., kaliskie, sieradzkie, łęczyckie, brzeskie kujawskie, płockie, ziemię dobrzyńską, część woj. rawskiego i inowrocławskiego, razem ok. 58 tys. km2; Rosja — ziemie ukr., Podole, wsch. część Wołynia i ziemie białorus. na wschód od linii Druja–Pińsk–Zbrucz, tj.: woj. kijowskie, bracławskie, część podolskiego, wsch. część wołyńskiego i brzeskie litew., mińskie i część wileńskiego, razem ok. 250 tys. km2.

Okrojona w wyniku II rozbioru Rzeczpospolita była państwem, którego dalsze istnienie stało się niezwykle trudne. Do kolejnego rozbioru usilnie dążyła Austria. W Rosji zaczęły przeważać tendencje aneksyjne, czego przejawem było odwołanie pod koniec 1793 ambasadora J.J. Sieversa i zastąpienie go gen. J.A. Igelströmem, reprezentującym brutalną politykę okupacyjną. Insurekcja kościuszkowska przyspieszyła układy ros.-austr., w których Austriacy wytargowali dla siebie Kraków, rezygnując na rzecz Rosji ze swych pretensji do Wołynia. Po nieudanej próbie odzyskania niepodległości, jaką było powstanie kościuszkowskie 1794, 3 mocarstwa dokonały III rozbioru (3 I 1795), likwidując państwo polskie. Rosja i Austria zagwarantowały sobie wzajemnie nowe nabytki w Polsce. Układy z Prusami, które domagały się większego udziału dla siebie, tak że wydawało się, iż może dojść na tle tego sporu do konfliktu zbrojnego między zaborcami, zostały zakończone dopiero 24 X 1795; Austria zajęła Kraków i ziemie między Pilicą, Wisłą a Bugiem, z wyjątkiem terenu na wschód od Warszawy (między Karczewem a Serockiem), ok. 47 tys. km2; Prusy — tereny po Pilicę, Bug i Niemen, razem ok. 55 tys. km2; Rosja — tereny litew., białorus., ukr. i pozostałą część Wołynia, na wschód od linii Niemirów–Grodno i Bugu, razem ok. 120 tys. km2. 25 XI 1795 Stanisław August Poniatowski podpisał abdykację. Ostateczne rozgraniczenie zakończono 2 VII 1796, co usankcjonowała umowa 3 zaborców z 26 I 1797; zawierała ona m.in. gwarancje, że państwo pol., a nawet jego nazwa znikną na zawsze.

R.P. były przejawem zaborczej polityki mocarstw na kontynencie eur. w XVIII w.; zostały dokonane pod hasłami walki z wpływem rewolucji fr. 1789–99; w wyniku porozumienia sąsiadów zlikwidowano na okres ponad 100 lat państwo o wielowiekowych dziejach i bogatej kulturze nar.; rozbiory przerwały proces modernizacji państwa i społeczeństwa polskiego.

Rozbiory, cementując przymierze krajów zaborczych, zainteresowanych w utrzymaniu nabytków terytorialnych, przyczyniły się do powstania trwałego bloku państw, który ciążył na życiu polit. Europy w XIX w. (święte Przymierze), toteż programy walki przeciw eur. systemowi polit. wysuwały hasło przywrócenia niepodległości Polski, a pol. ruch niepodległościowy był często związany z dążeniami wolnościowymi w innych częściach Europy.

M.M. Serejski Europa a rozbiory Polski. Studium historiograficzne, Warszawa 1970.

Treść hasła została przygotowana na podstawie materiałów źródłowych PWN.

Print
In order to properly print this page, please use dedicated print button.