Dieser Artikel ist in der ausgewählten Sprache nicht verfügbar.

Ruch oporu 1939–45

walka społeczeństw państw totalitarnych lub krajów okupowanych skierowana przeciwko władzom państw., administracji okupacyjnej lub rządom kolaboracyjnym podczas II wojny światowej. Termin „ruch oporu” powstał we Francji (fr. résistance) i został przyjęty przez historiografię większości krajów; w Polsce ze względu na szerszy charakter walki o odzyskanie niepodległości, obejmującej wszystkie dziedziny życia społ. i działalność Polskiego Państwa Podziemnego powszechniej jest stosowany termin „konspiracja” (konspiracja w Polsce 1939–45).

R.o. rozwinął się gł. na terenie państw okupowanych — w Europie (najsilniej w Jugosławii, Francji, Grecji), w Azji (w Chinach, na Filipinach, w Holenderskich Indiach Wsch., Indochinach, Malajach) oraz Afryce (Etiopia); występował także w państwach osi (1945 we Włoszech) i krajach im podporządkowanych, m.in. w Słowacji i Bułgarii; komunist. grupy dywersyjno-wywiadowcze i zgrupowania partyzanckie na okupowanych obszarach ZSRR właściwie stanowiły część regularnych, państw. sił zbrojnych; bezpośrednio podporządkowane dowództwu Armii Czerwonej, wypełniały zadania wspierające działania regularnej armii na froncie sowiecko-niemieckim. Na Ukrainie Ukraińska Powstańcza Armia dążyła do utworzenia suwerennego państwa ukraińskiego. W państwach zajętych przez Armię Czerwoną część r.o. pozostała w podziemiu i zwalczała władze komunistyczne. R.o. obejmował różnorodne formy organiz. i metody prowadzonej walki: opór cyw. — żywiołowy, opór bierny — prowadzony zwł. w pierwszym okresie wojny (m.in. sabotowanie zarządzeń władz, łamanie dyscypliny pracy), manifestacje i strajki (ze względu na charakter reżimu okupacyjnego odbywały się gł. w Belgii, Czechach, Danii, Francji, Holandii), propaganda (gł. wydawanie ulotek i czasopism), tajne nauczanie, legalizacja (dostarczanie fałszywych dokumentów osobom zagrożonym represjami), pomoc jeńcom wojennym, zwł. w organizowaniu ucieczek z obozów. Wojskowe formy walki obejmowały: sabotaż i dywersję (niszczenie urządzeń przem., atakowanie linii komunik., m.in. tzw. bitwa o szyny), odwet (zamachy na funkcjonariuszy władz okupacyjnych), gromadzenie broni i in. środków walki, wywiad i kontrwywiad, akcje zbrojne, wojnę partyzancką oraz powstanie lokalne i powsz. (powstanie słowackie 1944, powstanie paryskie 1944), bezpośrednie wsparcie wojsk alianckich na tyłach frontu i udział w wyzwoleniu kraju.

Ruch partyzancki najbardziej rozwinął się na okupowanych terenach ZSRR, w Polsce, Jugosławii, Francji, Grecji, Albanii i Bułgarii. Walka zbrojna osiągnęła największe nasilenie w okresie bezpośrednio poprzedzającym wyzwolenie okupowanych obszarów przez armie regularne. Specjalną formą r.o. były organizacje konspiracyjne w niem. obozach koncentracyjnych (Buchenwald, Mauthausen). Ogółem w europejskim r.o. uczestniczyło, wg szacunków, ponad 5 mln bojowników podziemia i partyzantów. W większości państw ukształtowały się 2 odłamy r.o., realizujące odmienne koncepcje walki z okupantem — legalistyczny, zwykle podporządkowany władzom państwa na uchodźstwie, unikający przedwczesnych wystąpień zbrojnych powodujących ofiary, oraz komunist. (od 1941 po rozpoczęciu wojny niem.-sowieckiej i zmianie oceny wojny przez Międzynarodówkę Komunist.), dążący do powstania powsz. przez rozwój walki zbrojnej bez względu na okoliczności i do zdobycia władzy po wyzwoleniu. R.o. był zwalczany przez władze okupacyjne lub rządy kolaboracyjne (m.in. rzad Vichy we Francji), organizacje konspiracyjne likwidowano przez masowe aresztowania, wielu bojowników było więzionych, wielu też zginęło w obozach. W trakcie represji stosowano zasadę zbiorowej odpowiedzialności (np. rozstrzeliwanie zakładników). R.o. wspierały państwa alianckie; 1940 władze bryt. utworzyły Special Operations Executive (SOE), kierujący dywersją i sabotażem w wielu krajach okupowanych, dostarczający środków materialnych i finans. oraz szkolący żołnierzy; 1942 działalność podjął amer. Zarząd Służb Strategicznych (DSS), 1943 w Europie połączony z SOE; największą pomoc uzyskał r.o. 1944 przed lądowaniem wojsk alianckich w krajach, w których przewidywano operacje wojenne. Ogółem w r.o. walczyło kilka mln ludzi. Po wyzwoleniu spod okupacji w części państw doszło do wojen domowych (komuniści kontynuowali walkę zbrojną w celu zdobycia władzy), m.in. w Grecji, Indochinach, na Filipinach. W państwach zajętych przez Armię Czerwoną część r.o. pozostała w podziemiu (Ukraina) i zwalczała władze komunistyczne.

E. Duraczyński, J.J. Terej Europa podziemna 1939–1945, Warszawa 1974;

J. Ślaski Polska walcząca, t. 1–3, Warszawa 1999.

European Resistance Movements 1939–1945, vol. 1–2, Oxford 1960–64;

H. Kühnrich Der partisanen Krieg in Europa 1939–1945, Berlin 1965;

M.R.D. Foot Resistance, London 1978;

D. Stafford Britain and European Resistance, 1940–1945. A Survey of Special Operations Executive with Documents, London 1980;

P. Dreyfus Histoire extraordinaires de la Résistance en Europe, Paris 1982.

Treść hasła została przygotowana na podstawie materiałów źródłowych PWN.

Print
In order to properly print this page, please use dedicated print button.