Dieser Artikel ist in der ausgewählten Sprache nicht verfügbar.

Wielka Emigracja

pol. emigracja polit. po powstaniu listopadowym 1830–31, nazwana tak ze względu na wybitną rolę, jaką odegrała w życiu polit. i umysłowym narodu pol., oraz na liczebność (bezpośrednio po powstaniu 8–9 tys., a do 1862 ok. 20 tys. osób). Na emigrację udali się wyłączeni z carskiej amnestii inicjatorzy i kierownicy powstania, a także wielu jego uczestników, którzy odrzucili amnestię, licząc na rychłe wznowienie walki, później także uchodźcy polit. z kraju; ok. 2/3 emigrantów osiadło we Francji (gł. na prowincji), pozostali w W. Brytanii, Belgii, Szwajcarii, Niemczech, Algierii i Stanach Zjedn. Ameryki. Była to gł. młoda inteligencja (wywodząca się ze zdeklasowanej szlachty), część bogatych ziemian i plebsu. Obóz liberalno-zachowawczy reprezentował ® Hôtel Lambert z A.J. Czartoryskim na czele; obóz demokr. początkowo skupiał się wokół Kom. Narodowego Pol. (1831–32, pod przewodnictwem J. Lelewela), następnie reprezentowało go ® Towarzystwo Demokratyczne Polskie, od którego oderwała się rewol. lewica, tworząc Gromady ® Ludu Polskiego (Grudziąż i Humań). Ugrupowania emigr. starały się pozyskać poparcie dla sprawy pol. na arenie międzynar.; Hôtel Lambert przez akcje propagandowe i zabiegi dyplomatyczne u rządów państw zach., lewica — nawiązując ścisłe kontakty z eur. organizacjami rewol. i wolnościowymi (karbonaryzm, Młoda Europa). W.E. kierowała za pośrednictwem lelewelistów (lata 30.) i TDP (lata 40.) konspiracjami w kraju, wpływając na wydarzenia 1846–48. W latach 30. i 40. na emigracji skupiało się pol. życie umysłowe i artyst.; 1838 w Paryżu została utworzona przez ® Towarzystwo Historyczno-Literackie Biblioteka Pol., istniała ® Szkoła Narodowa Polska w Paryżu, ukazywała się pol. prasa, działały pol. księgarnie i drukarnie; na emigracji tworzyli m.in.: A. Mickiewicz, J. Słowacki, Z. Krasiński, C. Norwid, F. Chopin, powstały też najwybitniejsze dzieła pol. romantyzmu. W.E. swoją działalnością ideową, organiz., kult. i dyplomatyczną przyczyniła się w znacznej mierze do utrzymania w świadomości społeczeństw zach. przekonania, że problem pol. pozostaje nierozwiązany, a także do zachowania tradycji jednolitej państwowości i budzenia pol. świadomości nar. wśród ludu, a dominująca na emigracji ideologia nowocz. narodu przyspieszyła proces jego kształtowania się w kraju.

L. Gadon Emigracja polska. Pierwsze lata po upadku powstania listopadowego, t. 1–3, Kraków 1901–02;

S. Kalembka Wielka Emigracja. Polskie wychodźstwo polityczne w latach 1831–1862, Warszawa 1971.

Temat:

Osiągnięcia techniczne Polaków. Kilkuset przedstawicieli W.E. zajmowało się zawodowo techniką, część ukończyła fr. uczelnie inżynierskie, m.in. renomowane: École Polytechnique, École des Ponts et Chaussées, École des Mines, École Centrale des Arts et Manufactures; we Francji najliczniej pracowali w państw. Korpusie Dróg i Mostów, co wiązało się z wojsk. przydatnością zawodu inżyniera; praca w zach. Europie prowadziła do uzmysłowienia sobie cywilizacyjno-techn. zacofania Polski; zaradzenie temu stawiało sobie za cel Tow. Politechn. Pol. w Paryżu, zał. 1835 przez J. Bema. Niekorzystne dla cudzoziemców przepisy i silna konkurencja skłaniały Polaków do szukania kariery poza Francją (gł. w Hiszpanii), ale dość blisko Polski, ze względu na oczekiwanie na „wielką wojnę narodów” mającą przynieść jej wolność. W pierwszych dekadach XIX w. do różnych krajów Polacy trafiali gł. w następstwie wydarzeń polit., np. J.P. Lelewel, A. Stryjeński, A.N. Patek do Szwajcarii, J.K. Chełmicki do Portugalii, A. Szulc do Egiptu. Po Wiośnie Ludów, wojnie krymskiej i powstaniu styczniowym wielu pol. inżynierów i techników podjęło pracę w imperium tureckim, budując sieci telegraficzne (F. Sokulski, K. Brzozowski), pracując w państw. służbie inżynierskiej (m.in. tzw. brygada ruszczucka) i zapoczątkowując górn. eksploatację boracytu (H.A. Groppler, J. Ratyński) w Anatolii. Znana jest działalność inżynierska K.S. Gzowskiego w Kanadzie, A.J. Waligórskiego w Norwegii i Z. Mineyko w Grecji. Wraz z upadkiem nadziei wiązanych z Wiosną Ludów częściej szukano karier inżynierskich poza Europą, zwł. w Ameryce Pd. — gł. w Brazylii (A. Przewodowski, A.P. Brodowski, K.J. Brodowski, B. Rymkiewicz), gdzie Polacy pracowali m.in. przy budowie kolei i portu Manaus na Amazonce, w Argentynie — zwł. kartografowie i inżynierowie wojsk. (R.A. Chodasiewicz, Cz.J. Wysocki), w Wenezueli (W.Z. Lutowski). Szczególną rolę odegrali pol. inżynierowie w Peru, gdzie m.in. E.A. Malinowski budował Centr. Kolej Transandyjską, E.J. Habich zał. (1876) w Limie pierwszą w Ameryce Łac. politechn. i zorganizował państw. korpus dróg i mostów, a W. Folkierski zmodernizował uniw. w Limie. Polacy pracowali też w koloniach, gł. w Afryce i na Dalekim Wschodzie. We Francji 1832–70 Polacy uzyskali aż 362 patenty na wynalazki techn., w W. Brytanii — 63; najwybitniejszymi wynalazcami z kręgów W.E. byli J.J. Baranowski i H. Dembiński.

F. Kucharzewski O trzech wielkich inżynierach polskich na obczyźnie, Warszawa 1919;

B. Orłowski Osiągnięcia inżynierskie Wielkiej Emigracji, Warszawa 1992.

Bolesław Orłowski (Osiągnięcia techniczne Polaków)

Treść hasła została przygotowana na podstawie materiałów źródłowych PWN.

Print
In order to properly print this page, please use dedicated print button.