Dieser Artikel ist in der ausgewählten Sprache nicht verfügbar.

Więzienia hitlerowskie

więzienia hitlerowskie – miejsca przymusowego odosobnienia, podległe władzom sądowym, policji (Gestapo) i Wehrmachtowi, będące oprócz obozów i gett narzędziem ustanowionego w III Rzeszy i krajach przez nią okupowanych systemu terroru. Poza więzieniami podległymi administracji sądowej, gdzie odbywali karę więźniowie skazani przez sądy, istniały liczne więzienia i areszty policyjne, w których osadzano więźniów na podstawie decyzji władz policyjnych, bez nadzoru i wyroków sądów; ponadto, po odbyciu kary orzeczonej przez sądy, często przekazywano więźniów SS w celu Sonderbehandlung lub wyniszczenia przez pracę; dotyczyło to zwł. Polaków, Żydów, Romów, Rosjan i Ukraińców, uczestników konspiracji, ruchu oporu i opozycji antyhitlerowskiej oraz ludzi uznanych za asocjalnych.

Więźniowie byli nieludzko traktowani, poddawani torturom i mordowani. Do najbardziej osławionych zbrodniczym traktowaniem więźniów w.h. na terytorium III Rzeszy należały: Plötzensee i Moabit w Berlinie oraz więzienia w Budziszynie, Dreźnie, Hamburgu, Innsbrucku, Lubece, Magdeburgu, Norymberdze, Opolu, Olsztynie, Poczdamie, Stuttgarcie, Szczecinie, Wiedniu, Wrocławiu, a w krajach okupowanych w Belgradzie, Bratysławie, Breendonck, Budapeszcie, Compiègne, Hadze, Kijowie, Małej Twierdzy k. Terezína, Mińsku, Nancy, Oslo, Paryżu, Viborgu.

W latach II wojny świat. na ziemiach pol. (w obecnych granicach) w.h. były jednymi z miejsc, gdzie dokonywano eksterminacji narodu pol.; 1939–45 Niemcy utworzyli 1303 więzienia i areszty, w tym 9 Wehrmachtu, 553 sądowych, 721 policyjnych i 20 o nieustalonej przynależności; ponadto na ziemiach wsch. II RP okupanci niem. 1941 przejęli po NKWD kilkadziesiąt więzień. Największe więzienia sądowe istniały w Sieradzu, Rawiczu, Wronkach, Wrocławiu, Słońsku, Strzelcach Opolskich, Wołowie, Poznaniu, Nowym Wiśniczu oraz dla kobiet w Tarnowie; sądowe wyroki śmierci wykonywano w więzieniach w Bydgoszczy, Gdańsku, Inowrocławiu, Kaliszu, Katowicach, Krakowie, Łęczycy, Łodzi, Poznaniu, Rawiczu, Rzeszowie, Sieradzu, Włocławku, Wrocławiu; 1942 w wielu więzieniach sądowych (m.in. w Fordonie, Koronowie, Rawiczu) utworzono ośrodki dla skazanych na pobyt w obozie karnym.

W więzieniach policyjnych przetrzymywano więźniów z reguły bez postępowania i wyroku normalnych sądów; wśród 721 tego typu więzień i aresztów było 21 aresztów Selbstschutzu, 131 więzień i aresztów policji bezpieczeństwa i służby bezpieczeństwa (Sicherheitspolizei und des Sicherheitsdientst, Sipo), 389 więzień i aresztów policji porządkowej; szczególnie zbrodniczą rolę odegrały miejsca przetrzymywania więźniów przez Selbstschutz, a następnie więzienia i areszty tajnej policji państw. Gestapo, będącej częścią Sipo; należały do nich: więzienie w Forcie VII w Poznaniu, nazywane przez Niemców obozem krwawej zemsty (Lager der Blutrache), 1941 przeniesione do Żabikowa i połączone z tzw. obozem pracy wychowawczej, Pawiak w Warszawie (z ok. 100 tys. więźniów — 37 tys. zamordowano w okolicy Warszawy, a 60 tys. deportowano do obozu koncentracyjnego Auschwitz i in. obozów), Zamek w Lublinie (ok. 40 tys. więźniów, znaczną część wymordowano), Radogoszcz w Łodzi (ok. 40 tys. więźniów, zginęło ponad 20 tys.), więzienia w Krakowie — przy ul.: Montelupich (Montelupich więzienie), Helców (kobiece), Senackiej (więźniów rozstrzeliwano w Forcie Krzesławice oraz zsyłano do obozów koncentracyjnych), Fort VII w Toruniu, Fort III k. Modlina, „Pod Zegarem” w Lublinie, Rotunda w Zamościu (Zamojska Rotunda), Palace w Zakopanem, oraz więzienia w: Radomiu, Inowrocławiu, Działdowie, Gdańsku, we Wrocławiu, Lwowie, w Wilnie, Opolu, Białymstoku i w wielu innych miejscowościach.

Niezależnie od nagminnego mordowania więźniów, zwł. w więzieniach policyjnych, we wszystkich w.h. nieludzkie warunki bytowania, głód, brak lekarstw, praca ponad siły i maltretowanie więźniów dodatkowo zwiększały ich śmiertelność; w ostatnich tygodniach przed wycofaniem się z ziem pol. Niemcy wymordowali wielu spośród pozostałych przy życiu więźniów, m.in. na Zamku w Lublinie, w Radomiu, Radogoszczy, Chełmnie (nad Nerem), Żabikowie.

Ogółem przez w.h. przeszło kilkaset tys. obywateli pol., gł. Polaków, spośród których co najmniej sto kilkadziesiąt tys. zamordowano na miejscu lub w pobliżu więzień, innych wysłano do obozów koncentracyjnych, niewielu zwolniono.

Źródła

  • Obozy hitlerowskie na ziemiach polskich. 1939–45, Warszawa 1979;
  • Topographie des Terrores, Hrsg. R. Rürup, Aufl. 4, Berlin 1988.

Stanisław Kania

Treść hasła została przygotowana na podstawie materiałów źródłowych PWN.

Print
In order to properly print this page, please use dedicated print button.