Dom przedpogrzebowy w Gliwicach (ul. Poniatowskiego 14) znajduje się na terenie nowego cmentarza żydowskiego. Uroczystość poświęcenia domu odbyła się w dniu 15 listopada 1903 r. z udziałem przedstawicieli władz miejskich z burmistrzem Mentzlem oraz radnymi miasta Neumanem i Warlo na czele. W czasie uroczystości przemawiał rabin Wilhelm Münz[1.1].

Dom przedpogrzebowy to okazała neogotycka budowla z czerwonej cegły klinkierowej wzniesiona według projektu wiedeńskiego architekta Maxa Fleischera. Prace budowlane przeprowadziła firma budowlana gliwickiego mistrza budowlanego Juliusza Scheera, pod nadzorem architekta Johana Miedela. Całkowita powierzchnia budynku wynosi 510 m kw. Bryła budynku jest symetryczna, jednokondygnacyjna, trójskrzydłowa, założona na planie litery „E”, o orientacyjnych wymiarach 43 x 20 m.

W rzucie poziomym widać wyraźny podział na trzy strefy funkcjonalne obiektu. Część środkową stanowi hol wejściowy i sala ceremonialna. Ta obszerna sala ma wymiary 10,5 m szerokości, 17,6 m długości i 9,8 m wysokości; dwukrotnie przewyższa boczne skrzydła. Pomieszczenie służyło do odprawiania głównych ceremonii pogrzebowych, modlitw i kazań, dlatego też istniała możliwość bezpośredniego wejścia do niego z ulicy, a następnie wyjścia na teren wewnętrzny cmentarza.

Sala ceremonialna zwieńczona jest ośmiodzielnym sklepieniem krzyżowo-żebrowym. Na sklepieniu dostrzec można jeszcze ślady polichromii przedstawiającej gwiaździste niebo, zaś na żebrach sklepienia – resztki złotoczerwonych ornamentów roślinno-geometrycznych. Na ścianie wschodniej i zachodniej zachowały się wysokie ostrołukowe okna z fragmentami witraży o motywach geometrycznych z trzema Gwiazdami Dawida. Posadzka ozdobiona jest ornamentem z czarno-białych płytek. W domu przedpogrzebowym z pierwotnego wyposażenia przetrwały: wieloboczna drewniana mównica (bima) oraz kilka drewnianych ławek, które obecnie znajdują się w Muzeum Miejskim w Zabrzu[1.2].

W skrzydle południowym budynku umieszczono kostnicę oraz pomieszczenie do rytualnego obmywania zwłok. W skrzydłe północnym znajdowało się mieszkanie stróża, kancelaria oraz pomieszczenie rabina[1.3].

Wszystkie części budynku przykryte są spadzistym dachem, krytym ceramiczną dachówką glazurowaną w kolorze zielonym. Kompozycja i dekoracja fasady budynku nawiązywała do architektury pruskiego Śląska, w której dominowały ceglane budynki pozbawione nadmiernych elementów dekoracyjnych. Wszystkie elewacje budynku licowane są cegłą klinkierową, która otrzymała jasne fugi. Poza cokołem z granitu w fasadzie nie użyto ani jednego kamienia, również okna wykonano całkowicie z cegły. Fasada od strony ul. Poniatowskiego została ukształtowana w postaci trzech szczytowo zakończonych ścian poszczególnych skrzydeł obiektu połączonych niższymi łącznikami. Całość zwieńcza trójkątny szczyt z dwiema wieżyczkami ozdobiony ceglanym ornamentem w postaci fryzu arkadowego[1.4].

W lutym 2008 r. samorząd gliwicki podpisał umowę notarialną z Gminą Wyznaniową Żydowską, na mocy której samorząd przejął niszczejący dom przedpogrzebowy wraz z niewielkim terenem niezbędnym do jego obsługi (nie obejmuje on jednak samego cmentarza). Jesienią 2008 r. pracownicy Zakładu Budowlano-Instalacyjnego „Alfa” na zlecenie władz miejskich rozpoczęli prace remonotowe pod nadzorem wojewódzkiego konserwatora zabytków. Postawiono nową więźbę dachową i zdemontowano stare dachówki ceramiczne, które umyto w specjalnych środkach chemicznych. Przed zimą udało się wymienić większość elementów blacharskich. Na wiosnę przeprowadzono renowację i wiernie odtworzono dwie wieżyczki widoczne od ul. Poniatowskiego. W budynku ma powstać oddział Muzeum w Gliwicach poświęcony historii Żydów w Gliwicach i na Górnym Śląsku[1.5].

Budynek został wpisany do rejestru zabytków dnia 08.05.2003 r. pod numerem A/87/03.

 

Print
Fußnoten
  • [1.1] Walerjański D., Zatarty ślad historia cmentarzy żydowskich w Gliwicach, [w:] Żydzi Gliwiccy, red. B. Kubit, Gliwice 2006, s. 160.
  • [1.2] Żmudzińska-Nowak M., Dom przedpogrzebowy na nowym cmentarzu żydowskim gliwickie dzieło Maxa Fleischera na tle innych jego realizacji w Europie Środkowej, [w:] Żydzi Gliwiccy, red. B. Kubit, Gliwice 2006, s. 172.
  • [1.3] Walerjański D., Zatarty ślad historia cmentarzy żydowskich w Gliwicach, [w:] Żydzi Gliwiccy, red. B. Kubit, Gliwice 2006, ss. 159–160.
  • [1.4] Rusinowska J., Dom przedpogrzebowy na cmentarzu żydowskim przy ul. Ks. J. Poniatowskiego w Gliwicach, studium rewaloryzacja, praca magisterska, mps, Wydział Architektury Politechniki Śląskiej w Gliwicach, 1996. Żmudzińska-Nowak M., Dom przedpogrzebowy na nowym cmentarzu żydowskim gliwickie dzieło Maxa Fleischera na tle innych jego realizacji w Europie Środkowej, [w:] Żydzi Gliwiccy, red. B. Kubit, Gliwice 2006, ss. 170–172.
  • [1.5] Dom światów powstanie w Gliwicach, Miasto Gliwice [online] 12.04.2013, https://gliwice.eu/aktualnosci/miasto/dom-swiatow-powstanie-w-gliwicach [dostęp: 01.05.2014].