Obóz macierzysty niemieckiego frontu pracy (Stammlager der Deutschen Arbeitsfront) był obozem pracy przymusowej, który utworzono w Lesznie w kwietniu 1941 roku[1.1]. Siedzibą tego obozu były baraki znajdujące się przy dzisiejszej ul. Narutowicza, w miejscu, w którym obecnie znajduje się centrum handlowe Nasze Leszno. Zgodnie z relacją jednego z więźniów obóz składał się z drewnianych baraków, otoczony był płotem z drutu podłączonym do prądu elektrycznego. Nadzorcą obozu był SS-Man o nazwisku Braun[1.2]. Obóz podlegał zarządowi łódzkiego getta Litzmannstadt, z którym konsultowano wszelkie decyzje dotyczące więźniów.

Więźniowie pochodzenia żydowskiego osadzeni w leszczyńskim obozie pochodzili głównie z okolic Łodzi – byli to Żydzi przetransportowani z gett w Warce, Łęczycy, a także z Łodzi[1.3]. Więźniowie obozu byli wykorzystywani do prac przez głogowską firmę Juliusa Schallhorna, leszczyńskie wodociągi oraz przez urząd budownictwa w Lesznie[1.4]

Julius Schallhorn prowadził firmę zajmującą się budownictwem, jej siedziba znajdowała się w Głogowie przy Königstrasse 40a[1.5]; obecnie ul. Jedności Robotniczej. Więźniowie, pracując dla tej firmy, zajmowali się przede wszystkim budową dróg oraz nasypów kolejowych. Poza tym wykonywali prace ziemne polegające na usuwaniu ziemi z terenu obozu[1.1.2]. Zachowała się korespondencja firmy Schallhorn z 09.08.1943 r. dotycząca 150 par butów zamówionych dla więźniów. Adresatem zamówienia i późniejszej reklamacji był nadburmistrz getta Litzmannstadt. Z korespondencji wynika, iż buty przesłane do Leszna były tak marnej jakości, że po dwóch dniach nie nadawały się do użytku i przydzielano więźniom na powrót stare obuwie. Firma postanowiła zakupić buty firmy Witschaftsgruppe Bauindustrie Holzschuhe, które kosztowały 10–12 marek, i konsultowała swoją decyzję z zarządem łódzkiego getta[1.1.5].

Lekarzem opiekującym się zdrowiem osadzonych Żydów był dr med. Friedrich Brunke zamieszkały w Lesznie. Rachunki za swoją opiekę przesyłał także do Łodzi, do zarządu getta Litzmannstadt. Z rachunku wynika, że w październiku 1942 r. przeprowadził 297 konsultacji u żydowskich pacjentów, w listopadzie 1942 r. – 248. Za tę działalność wystawił rachunek w wysokości 490,50 marek, gdyż konsultacja jednego żydowskiego pacjenta wyceniona była na 0,90 marki[1.1.4].

Dokładna liczba osób przebywających w obozie jest trudna do ustalenia. Przewodnik encyklopedyczny Obozy hitlerowskie... podaje liczbę 300 więźniów tam przeciętnie przebywających oraz liczbę ok. 500 jako liczbę osób, które przeszły przez obóz[1.6]. Jednakże wspomnienia jednego z więźniów żydowskiego pochodzenia pozwalają zakładać, że w istocie była to liczba większa. Relacjonuje on, że dla Polaków pochodzenia żydowskiego istniały oddzielne dwa baraki i że w każdym z nich ulokowano 245 mężczyzn. Poza tym wspomina, że do prac obozowych zmuszano także ok. 1000 Polaków pochodzenia nieżydowskiego[1.7]

Obóz funkcjonował do sierpnia 1943 roku. Według Obozy hitlerowskie... w obozie zmarło 10 osób i zdarzały się wypadki wieszania i rozstrzeliwania więźniów. Przy likwidacji obozu część osób zwolniono, a część przeniesiono do innych obozów[1.8]. Najczęściej więźniowie byli odsyłani do obozu w Oświęcimiu[1.9], gdzie po krótkim pobycie kierowani byli dalej, głównie do obozu w Jaworznie[1.10], Katowicach[1.11]. W 1945 r. wskutek załamania frontu część więźniów wywożono do obozów w głąb Niemiec, np. do Blechhammer[1.12]. Ważnym punktem przerzutowym była trasa Głogów–Żagań. Raport sporzdzony w Głogowie 24.01.1945 r. mówi o 800 więźniach przetransportowanych do tego miasta z Rawicza, Leszna, Sieradza, Osiecznej oraz z Wielunia. Z więźniami podróżowało 100 osób obsługi więziennej z rodzinami[1.13]. 250 miejsc dla tych więźniów zaoferowano w obozie Königssee koło Arnstadt oraz kolejnych 400 miejsc w samym Arnstadt[1.14]Ostatecznie 26.01.1945 r. 144 więźniów z Leszna z 17 mężczyznami i 28 kobietami z dozoru więziennego, 2 osoby z obsługi, 2 osoby ze średniego personelu oraz 11 osób z dozoru więziennego, 2 zarządców, nadinspektor Hubrich oraz pracownicy z Ostrowa i z Sieradza trafiło do Waldheim koło Chemnitz[1.1.14]Po wkroczeniu Armii Czerwonej na teren Niemiec więźniowie byli zwalniani.

Uwaga: Dokumenty dotyczące obozu zostały udostępnione przez ITS Internationaler Suchdienst, Postfach 1410, 34444 Bad Arolsen, Niemcy. Oznaczenia stosowane w bibliografii są oznaczeniami wewnętrznymi archiwum dla tych niepublikowanych dokumentów.

Tekst M. Błaszkowskiego został opublikowany w „Roczniku Leszczyńskim” 2010, nr 10, wydawanym przez Leszczyńskie Towarzystwo Nauk.

Print
Fußnoten
  • [1.1] Obozy hitlerowskie na ziemiach polskich 19391945. Informator encyklopedyczny, red. Cz. Pilichowski, Warszawa 1979, s. 266.
  • [1.2] Korespondencja prywatna udostępniona przez ITS Internationaler Suchdienst, Arolsen.
  • [1.3] Korespondencja prywatna udostępniona przez ITS Internationaler Suchdienst, Arolsen; Request For Certificate of Incarceration TD295936; Inhaftierungsbescheinigung, TD435883 ITS.
  • [1.4] Rachunek wystawiony przez dr med. Friedricha Brunke.
  • [1.5] Dokumenty, Materiały, Bücherei Verz. 10/Lc/2.
  • [1.1.2] Korespondencja prywatna udostępniona przez ITS Internationaler Suchdienst, Arolsen.
  • [1.1.5] Dokumenty, Materiały, Bücherei Verz. 10/Lc/2.
  • [1.1.4] Rachunek wystawiony przez dr med. Friedricha Brunke.
  • [1.6] Obozy hitlerowskie na ziemiach polskich 19391945. Informator encyklopedyczny, red. Cz. Pilichowski, Warszawa 1979, s. 266.
  • [1.7] Korespondencja prywatna udostępniona przez ITS Internationaler Suchdienst, Arolsen.
  • [1.8] Obozy hitlerowskie na ziemiach polskich 19391945. Informator encyklopedyczny, red. Cz. Pilichowski, Warszawa 1979, s. 266.
  • [1.9] Request For Certificate of Incarceration, TD247959.
  • [1.10] Inhaftierungsbescheinigung, TD435883 ITS; Request For Certificate of Incarceration I-Zg5936.
  • [1.11] Inhaftierungsbescheinigung, TD435883 ITS.
  • [1.12] Request For Certificate of Incarceration I-Zg5936.
  • [1.13] Justizvollzugsanstalten Nr 24. Hist. Inform. Ordner Nr 165 S. 70, Generalakten des Reichsjustizministeriums Gefangenentransporte, Verlegung und Räumung v. Gefangenenanstalten infolge Kriegseinwirkung. Bericht v 1.9.194414.2.1945.
  • [1.14] Justizvollzugsanstalten Nr 24. Hist. Inform. Ordner Nr 165 S. 70, Generalakten des Reichsjustizministeriums Gefangenentransporte, Verlegung und Räumung v. Gefangenenanstalten infolge Kriegseinwirkung. Bericht v 1.9.1944–14.2.1945.
  • [1.1.14] Justizvollzugsanstalten Nr 24. Hist. Inform. Ordner Nr 165 S. 70, Generalakten des Reichsjustizministeriums Gefangenentransporte, Verlegung und Räumung v. Gefangenenanstalten infolge Kriegseinwirkung. Bericht v 1.9.1944–14.2.1945.