Początek osadnictwa żydowskiego w Żorach jest datowany na przełom XV i XVI wieku. W 1511 r. doszło tutaj do sprzedaży parceli żydowskiej położonej poza miastem – być może informacja ta dotyczy cmentarza żydowskiego.

Gdy w 1526 r. Śląsk przeszedł pod panowanie cesarzy niemieckich, również i śląscy Żydzi przeszli pod jurysdykcję cesarstwa. W konsekwencji edyktów z lat 1559–1562 wszyscy Żydzi musieli opuścić miasto w 1565 roku.

W maju 1713 r. cesarz Karol VI wydał edykt tolerancyjny, zezwalający Żydom na osiedlanie się na Śląsku po opłaceniu specjalnego podatku tolerancyjnego. Wykorzystując tę zmianę nastawienia, pierwsi Żydzi zaczęli ponownie osiedlać się w Żorach. W 1724 r. jeden Żyd (Marcus David) był dzierżawcą miejskiego urzędu celnego. Około 1727 r. w Żorach powstała gmina żydowska z domem modlitwy. W 1787 r. Generalne Tablice pruskie wymieniają synagogę istniejącą wówczas w Żorach. Miała ona bardzo duże znaczenie na Górnym Śląsku, ponieważ uczęszczali do niej Żydzi z Rybnika, Wodzisławia i Pszczyny.

W 1791 r. w Żorach żyło 34 Żydów, a cała gmina żydowska liczyła 137 osób. Liczebność Żydów mieszkających w mieście bardzo szybko rosła i już w 1797 r. w Żorach żyło 152 Żydów.

W 1807 r. w mieście spłonęła pierwsza drewniana synagoga. W 1814 r. utworzono cmentarz żydowski. W 1824 r. w mieście żyło 167 Żydów, przy czym cała gmina żydowska liczyła wówczas 310 osób. W 1825 r. w mieście urodził się Ignatz (Izaak) Grünfeld, którego firma budowlana realizowała liczne projekty w Katowicach i innych miastach Śląska. W 1835 r. wybudowano murowaną synagogę (przy ul. Kościuszki 3). W nocy z 20 na 21 grudnia 1837 r. nieznani sprawcy ukradli z niej zwój Tory, który został później odnaleziony między stodołami. W 1840 r. wybudowano młyn należący do żydowskiej rodziny Sternów.

W 1846 r. gmina żorska osiągnęła maksimum liczebności – 542 Żydów, którzy stanowili 13,5% ogółu mieszkańców. W latach 1846–1873 rabinem w Żorach był David Deutsch (ur. 1810 w Białej Prudnickiej). Zasłynął on z licznych dzieł religijnych, np. Chissek Emunah Izaaka z Trków, Organy w synagodze, Protest przeciwko brunszwickiemu zgromadzeniu rabinów, Habakuk z hebrajskim komentarzem i inne.

W 1872 r. powstał Związek Górnośląskich Gmin Synagogalnych (niem., Oberschlesische Synagogen-Gemeinden), w skład którego weszła żorska gmina żydowska.

Przełom XIX i XX w. charakteryzował się dużą emigracją żydowskiej ludności do dużych miasta Niemiec (Wrocław, Berlin i inne). W jej rezultacie w 1880 r. w Żorach pozostało 374 Żydów (8,6% ogółu mieszkańców). W następnych latach proces ten nasilał się i w 1885 r. w mieście żyło 330 Żydów, a w 1907 r. – już tylko 98.

W 1888 r. w Żorach urodził się znakomity profesor fizyki Otto Stern (1888–1969), który w 1943 r. otrzymał nagrodę Nobla.

Po zakończeniu I wojny światowej i odrodzeniu państwa polskiego (II Rzeczpospolita Polska) większość żorskich Żydów zdecydowanie opowiadała się za pozostaniem miasta w Niemczech. Stan ten doskonale odzwierciedlały wyniki przeprowadzonego 20.03.1921. na Górnym Śląsku plebiscytu, podczas którego w Żorach oddano 2352 (69,4%) głosy za pozostaniem miasta w Niemczech i 1036 głosów – za Polską (30,5%). Przyłączenie miasta do Polski nasiliło proces emigracji Żydów.  W 1925 r. w Żorach żyło tylko 30 Żydów (0,1% ogółu mieszkańców). Przed wybuchem II wojny światowej, w 1939 r. mieszkało tu 38 Żydów. Policyjny spis ludności Żor, pochodzący z grudnia 1939 r., mówi o 10 Żydach mieszkających w mieście.

W maju 1940 r. wszystkich Żydów z Żor Niemcy wywieźli do getta w Będzinie.

Bibliografia

  • Delowicz J., Gmina wyznania mojżeszowego w Żorach 1511–1940, Żory 2002.
  • Jaworski W., Żydzi w województwie śląskim w okresie międzywojennym, Katowice 1991.
  • Walerjański D., Z dziejów Żydów na Górnym Śląsku do 1812 roku, „Orbis Interior: pismo muzealno-humanistyczne” 2005, t. 5.
  • Weltzel A., Geschichte der Stadt Sohrau in Ober Schlesien, Sohrau 1888.
Print