Początek Choroszczy datuje się na połowę XV w., kiedy to wójt tykociński, Piotr z Gumowa, otrzymał w 1437 r. puszczę zwaną Choroszcza. W 1459 r. wieś miała już swoją parafię, a od końca XV w. przeszła we władanie bojara z Kijowszczyzny, wojewody Iwana Chodkiewicza. Jego syn, Aleksander Chodkiewicz gospodarzył z rozmachem. Karczował puszczę, budował młyny, sprowadzał osadników z Rusi i Mazowsza.

W 1506 r. Chodkiewicz nadał Choroszcz klasztorowi w Supraślu, a we wsi wybudowano cerkiew służącą ludności obrządku greckiego. Prawa miejskie Choroszcz uzyskała od króla Zygmunta Starego w 1507 roku. Miasto zobowiązało się do dostarczania drużyny zbrojnej (5 konnych) na wypadek wojny. Pod koniec XVI w. Choroszcz była miastem liczącym ok. 200 domów i 1200 mieszkańców.

U schyłku XVI w. przez małżeństwo Anny Chodkiewiczówny z Pawłem Pacem Choroszcz nabył ród Paców. Dzięki nowym właścicielom do miasta w 1654 r. przybyli dominikanie. Założyli oni szkołę przygotowującą do kształcenia w Akademii Krakowskiej. W 1657 r. w pobliżu miasta stacjonowały wojska Rzeczpospolitej, szykujące się do zwycięskiej bitwy nad Szwedami, która odbyła się pod Prostkami. Po pożarach w 1683 i 1707 r. miasto zostało zniszczone i bezpowrotnie utraciło swe znaczenie na rzecz Białegostoku.

Od XVIII w. Choroszcz była już majątkiem Branickich. Jan Klemens ufundował barokowy kościół, szpital, unicką cerkiew oraz wybudował pałac służący za letnią rezydencję. W 1771 r. miasto liczyło 126 domów, z czego 46 należało do Żydów. Po śmierci hetmana dobra wraz z majątkiem Rogowo otrzymała w dożywocie księżna Izabella Branicka. Do III rozbioru Choroszcz należała do powiatu grodzieńskiego w województwie trockim i stanowiła enklawę w województwie podlaskim. Po III rozbiorze znalazła się w zaborze pruskim, a po pokoju w Tylży w 1807 r. weszła pod panowanie rosyjskie. Według spisu pruskiego z końca XVIII w. miejscowość liczyła: „584 mieszkańców w tym 156 Żydów, 122 dymy, 4 ulice, 9 szynków, 8 browarów, 8 gorzelni, 7 duchownych, 4 urzędników policyjnych i 1 oddział z regimentu Bośniaków von Gunthera - 6 mężczyzn”.

W 1839 r. władze rosyjskie dokonały kasaty dominikanów. Była to represja za powstanie listopadowe. W 1863 r., na wzgórzu, zwanym Szubienicą władze carskie powiesiły 11 powstańców.

W połowie XIX w. miasteczko przekształciło się w osadę fabryczną. Do 1915 r. działała należąca do Christiana Augusta Moesa fabryka sukna i koców. Była jednym z największych zakładów w tamtych czasach. Wraz z rozwojem fabryki zmieniła się struktura narodowa i wyznaniowa. W 1886 r. na 1512 mieszkańców, 765 było wyznania mojżeszowego. Wybuch I wojny światowej zatrzymał rozwój ośrodka przemysłowego. W 1930 r. w budynkach pofabrycznych ulokowano szpital psychiatryczny, który funkcjonuje do dnia dzisiejszego.

W latach 1939–1941 Choroszcz znajdowała się pod okupacją sowiecką, w latach 1941–1945 – niemiecką. Obecnie przynależy do powiatu białostockiego w województwie podlaskim.

Print