Choroszcz, była letnia rezydencja Jana Klemensa Branickiego leży w dolinie Narwi, niedaleko Białegostoku. Na losy miasteczka oprócz rodu Branickich wpływ mieli także rody Chodkiewiczowów, Pacowów czy Moesowów. Początek Choroszczy datuje się na połowę XV w., kiedy to wójt tykociński, Piotr z Gumowa, otrzymał w 1437 r. puszczę zwaną Choroszcza. W 1459 r. wieś miała już swoją parafię, a od końca XV w. przeszła we władanie bojara z Kijowszczyzny, wojewody Iwana Chodkiewicza. Jego syn, Aleksander Chodkiewicz gospodarzył z rozmachem. Karczował puszczę, budował młyny, sprowadzał osadników z Rusi i Mazowsza.


W 1506 r. Chodkiewicz nadał Choroszcz klasztorowi w Supraślu, a we wsi wybudowano cerkiew służącą ludności obrządku greckiego. Prawa miejskie Choroszcz uzyskała od króla Zygmunta Starego w 1507 roku. Miasto zobowiązało się do dostarczania drużyny zbrojnej (5 konnych) na wypadek wojny. 


Choroszcz u schyłku XVI w. przez małżeństwo Anny Chodkiewiczówny z Pawłem Pacem nabył ród Paców. Właśnie z połowy XVI w. pochodzą pierwsze wzmianki o ludności żydowskiej zamieszkującej Choroszcz. W XVI w. miasto rozwijało się intensywnie. Miasteczko, dobrze skomunikowane z dużymi ośrodkami Podlasia, było wówczas okolicznym centrum. Odbywały się w nim targi, odpusty, kwitło życie religijne. Pod koniec XVI w. Choroszcz była miastem liczącym ok. 200 domów i 1200 mieszkańców.


Dzięki Pacom do Choroszczy w 1654 r. przybyli dominikanie. Założyli oni szkołę przygotowującą uczniów do kształcenia w Akademii Krakowskiej. W 1657 r. w pobliżu miasta stacjonowały wojska Rzeczpospolitej, szykujące się do zwycięskiej bitwy nad Szwedami, która odbyła się pod Prostkami. Po pożarach w 1683 i 1707 r. miasto zostało zniszczone i bezpowrotnie utraciło swe znaczenie na rzecz Białegostoku.


Od XVIII w. Choroszcz była już majątkiem Branickich. Jan Klemens ufundował barokowy kościół, szpital, unicką cerkiew oraz wybudował pałac służący za letnią rezydencję. W 1771 r. miasto liczyło 126 domów, z czego 46 należało do Żydów. Po śmierci hetmana dobra wraz z majątkiem Rogowo otrzymała w dożywocie księżna Izabella Branicka. Do III rozbioru Choroszcz należała do powiatu grodzieńskiego w województwie trockim i stanowiła enklawę w województwie Podlaskim. Po III rozbiorze znalazła się w zaborze pruskim, a po pokoju w Tylży w 1807 roku weszła pod panowanie rosyjskie. Według spisu pruskiego z końca XVIII w. miejscowość liczyła: "584 mieszkańców w tym 156 Żydów, 122 dymy, 4 ulice, 9 szynków, 8 browarów, 8 gorzelni, 7 duchownych, 4 urzędników policyjnych i 1 oddział z regimentu Bośniaków von Gunthera - 6 mężczyzn".


W 1839 r. władze rosyjskie dokonały kasacji Zakonu Dominikanów. Powodem tego stanu rzeczy było uczestnictwo mieszkańców Choroszczy w powstaniu listopadowym. W 1863 r., na wzgórzu, zwanym "Szubienicą" władze carskie powiesiły 11 powstańców styczniowych. W połowie XIX w. miasteczko przekształciło się w osadę fabryczną.


Do 1915 r. działała w Choroszczy, należąca do Christiana Augusta Moesa fabryka sukna i koców. Była jednym z największych zakładów w tamtych czasach. W latach siedemdziesiątych XIX w. w miasteczku miały miejsce, pierwsze na tych terenach, zwycięskie robotnicze strajki. W Choroszczy właśnie powstała pierwsza robotnicza kasa samopomocy. Wraz z rozwojem fabryki zmieniła się struktura narodowa i wyznaniowa Choroszczy. W 1886 r. na 1512 mieszkańców, 765 było wyznania mojżeszowego. Wybuch I wojny światowej zatrzymał rozwój przemysłowego miasteczka. W 1918 r. miejscowość powróciła w granice niepodległej Polski. W 1930 r. w budynkach pofabrycznych wybudowano szpital psychiatryczny, który funkcjonuje do dnia dzisiejszego. W 1941 r. Choroszcz została zajęta przez hitlerowców. Ludność żydowską przesiedlono do getta w Białymstoku, a w listopadzie 1943 r. wysłano wysłana do komór gazowych w Treblince. W 1945 r. miejscowość na nowo jest w granicach Polski[1.1]].


 

Print