Początki osadnictwa na terenie dzisiejszego Dzierzgonia sięgają VI–IX wieku. Prawdopodobnie już od X w. nad rzeką Sirgune (w języku pruskim Zirgun, skąd obecne „Dzierzgoń”) istniała osada targowa. W 997 r., właśnie w okolicy Dzierzgonia został zabity przez Prusów słynny misjonarz, św. Wojciech. Tutejsza osada leżała na ziemi należącej do plemienia Pomezanów.

W 1234 r. wojska zakonne, sprzymierzone z posiłkami polskimi pod wodzą Konrada Mazowieckiego, pobiły Prusów nad rzeką Dzierzgoń. Krzyżacy wybudowali w Starym Dzierzgoniu warownię pod nazwą Christburg, a po jej zdobyciu przez Pomorzan, wznieśli kolejny zamek, nazwany Nowym Christburgiem. W 1249 r. zawarto z Prusami i Świętopełkiem pomorskim pokój, w ramach którego Pomezanie zobowiązali się m.in. do odbudowy zniszczonych kościołów w Starym i Nowym Dzierzgoniu, a także do przyjęcia chrześcijaństwa.

Znanych jest kilka przywilejów wydanych miejscowości przez Kryżaków, z 1288 (mistrz krajowy Meinhard von Querfurt), 1290 (ponownie Meinhard von Querfurt), 1316 (wielki mistrz Luther von Braunschweig) oraz 1451 roku (wielki mistrz Ludwig von Erlichshausen). Jednak miasto na pewno istniało już przed 1265 rokiem[1.1]. Przywilej z 1288 r. określa powierzchnię na 51 włók; ówczesny sołtys miał na imię Bernard. W 1290 r. mistrz krajowy Meinhard von Querfurt nadał prawo magdeburskie.

Liczne przywileje pozwoliły na szybki rozwój miasta, zasilanego przez środki płynące z handlu, m. in. wodnego, rzekami Dzierzgoniem, przez jezioro Druzno, do Elbląga i na Zalew Wiślany. Zamek, stanowiący siedzibę rozległej komturii, był dwukrotnie palony przez Polaków podczas wojen z zakonem krzyżackim, w latach 1410 i 1414. Przywilej z 1451 r. zamienił prawo magdeburskie na chełmińskie[1.1.1]. Po drugim pokoju toruńskim, zawartym w 1466 r. Dzierzgoń został przyłączony do Polski.

W okresie Rzeczypospolitej znany był także pod nazwami Kiszpork i Christburg. Zamek nadal istniał, stanowił nawet formalnie siedzibę starosty; ale był bardzo zniszczony, dopiero w 1689 r. przeznaczono na jego remont 10 tys. złp. Urzędy starostów pełnili m. in. członkowie rodziny Czema (1526–1607), a od 1611 r. urząd ten połączono ze stanowiskiem wojewody malborskiego (ostatni Michał Augustyn Czapski w 1660 r.). Czemowie byli stronnikami reformacji, doprowadzili do całkowitej konfiskaty dotychczasowych katolickich miejsc kultu. Rozwijały się cechy, funkcjonował handel (m. in. z Bydgoszczą). Źródeł dochodów był zwłaszcza len, także obrabiany w przędzalniach oraz przez sukienników. Funkcjonowały garbarnie. Miasteczko było jednak niszczone przez pożary w latach 1638, 1647, 1698 i 1730. Katastrofalny był zwłaszcza pożar z 1638 r., podczas którego zniszczeniu uległy fara i ratusz. Znaczne straty poczynili też Szwedzi, okupujący Dzierzgoń w okresie 1626–1629 (podczas odwrotu nastąpił całkowity rabunek). W 1647 r. spłonęło 78 domów, 4 stodoły, 2 browary, 2 spichlerze. Miasto objęła epidemia dżumy pustosząca Prusy Książęce (1709–1711), po czym pożar w 1730 r. znów pochłonął ratusz i farę.

W 1678 r. wojewoda malborski Jan Ignacy Bąkowski ufundował klasztor reformatów. Jego głównym zadaniem była opieka nad katolikami rozproszonymi w Prusach Książęcych, nie mającymi dostępu do nabożeństw i szkół. Klasztor pozostawał w złych stosunkach z luterańskim mieszczaństwem Dzierzgonia, o czym świadczy w 1709 r. pobicie zakonników przez protestantów, oburzonych ponoć czerpaniem cegły na kuźnię z kaplicy na zamku (za zgodą wojewody).

W 1772 r. miasto dostało się pod zabór pruski. Prusacy wiązali z nim z początku plany administracyjne, lokując tu w okresie 1772–1815 siedzibę rozległego powiatu ziemskiego, obejmującego dotychczasowe powiaty malborski, tolkmicki, dzierzgoński i sztumski. Jednakże zamek miał tylko jedną izbę nadającą się do użytku, a akta przechowywano w kaplicy, po czym wywieziono je do Kwidzyna. W 1804 r. posiadało 233 domy, zamieszkane przez 2104 „chrześcijan”. Funkcjonował spory przemysł sukienniczy: 13 sukienników, 6 tkaczy, 6 czerwonoskórników. W styczniu 1807 r. Dzierzgoń stał się scenerią kolejnej bitwy, w której armia napoleońska rozbiła wojska pruskie. W tym okresie kilkakrotnie przebywał tu sam Napoleon.

W 1818 r. przeniesiono siedzbę powiatu do Sztumu. Zamek uległ całkowitemu zniszczeniu. Klasztor reformatów władze pruskie odcięły od nowych powołań. W 1828 r. zmarło dwóch z trzech zakonników, a w 1832 r. ostatni – gwardian. Klasztor został przeznaczony na szkołę.

Przełom XIX i XX w. stanowił okres intensywnego rozwoju. W 1874 r. uruchomiono kanalizację. W 1880 r. było 488 budynków (w tym 269 mieszkalnych), zamieszkałych przez 1974 ewangelików i 977 katolików. Odbywały się cztery jarmarki na bydło i konie w roku, jeden na płótno, jeden dwudniowy na len, jedeń na źrebięta[1.2]. W 1886 r. miasto przecięła droga Malbork – Prabuty. W 1893 r. uruchomiono stację kolejową na linii Malbork – Małdyty. W 1905 r. otwarto gazownię, dostarczając gaz zarówno dla ludności, jak i do oświetlenia. W okresie 1906–1909 wydawano gazetę miejską pod nazwą „Christburger Zeitung”.

11 lipca 1920 r. odbył się plebiscyt na Powiślu, Warmii i Mazurach. Za Polską w Dzierzgoniu padło 13 głosów, za Niemcami – 2571. W latach 1929–1930 uruchomiono sieć wodociągów. W 1939 r. liczba mieszkańców wynosiła 3604 osoby; Polaków było bardzo mało, już podczas plebiscytu w 1920 r. liczono ich ledwie setkę.

W styczniu 1945 r. do miasta wkroczyła Armia Czerwona. Ocalało zaledwie 100 mieszkańców i niespełna 25% zabudowy. 7 lipca 1945 r. sowiecki komendant wojskowy przekazał miasto polskiej administracji. Wkrótce Dzierzgoń został zaludniony przesiedleńcami z Polski wschodniej i centralnej, zyskując nowy, jednolity etnicznie charakter. Okres powojenny wypełniła powolna odbudowa i zabudowa. W 1972 r. zagospodarowano centrum miasta, tworząc obecny Plac Wolności[1.3]. Linia Malbork – Małdyty została zamknięta w 2000 r., a następnie rozebrana.

Nota bibliograficzna

  • Dzierzgoń, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. I, red. F. Sulimierski, B. Chlebowski, W. Walewski, Warszawa 1880, ss. 280–284.
  • Korczowski M. K., Dzieje Dzierzgonia od X wieku do 1990 roku, Dzierzgoń 1990.
  • Namenanik J., Dzierzgoń. Szkice z dziejów miasta, Warszawa 2013.
Print
Fußnoten
  • [1.1] Dzierzgoń, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. I, red. F. Sulimierski, B. Chlebowski, W. Walewski, Warszawa 1880, s. 280.
  • [1.1.1] Dzierzgoń, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. I, red. F. Sulimierski, B. Chlebowski, W. Walewski, Warszawa 1880, s. 280.
  • [1.2] Dzierzgoń, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. I, red. F. Sulimierski, B. Chlebowski, W. Walewski, Warszawa 1880, s. 281.
  • [1.3] Tekst został uzupełniony o materiały Fundacji Ochrony Dziedzictwa Żydowskiego.