We wczesnym średniowieczu (X–XII/XIII w.) na półwyspie wcinającym się w Jezioro Mogileńskie istniał gród obronny, a po stronie wschodniej na wzgórzu była osada obronna (VIII–X w.). Rozwojowi osadnictwa sprzyjało położenie przy szlaku bursztynowym.

W 1065 r. Bolesław Śmiały ufundował klasztor dla benedyktynów sprowadzonych z Tyńca. Najstarsza wzmianka o istnieniu Mogilna pochodzi z 1175 roku. Osada, która powstała przy klasztorze, otrzymała 17 maja 1398 r. prawa miejskie (magdeburskie) nadane przez króla Władysława Jagiełłę. W 1494 pożar zniszczył większą część miasta. Ucierpiał także klasztor. Kolejne pożary w 1594 i 1608 r. niszczyły zabudowę miejską. Prawa miejskie potwierdzali monarchowie w 1548 i 1666 roku. Przez cały okres staropolski Mogilno wchodziło w skład Królestwa Polskiego. Do 1768 r. było to województwo kaliskie, następnie – województwo gnieźnieńskie. 

W pierwszym rozbiorze w 1772 r. Mogilno weszło w skład Prus (obwód nadnotecki). W 1807 r. włączono je do Księstwa Warszawskiego, do departamentu bydgoskiego. Od 1815 r. przynależało do pruskiej rejencji bydgoskiej w składzie Wielkiego Księstwa Poznańskiego (później Prowincja Poznań). Aż do początków XIX w. odgrywało rolę typowo usługową – zaspokajało potrzeby miejscowego klasztoru. Rozwój utrudnił wielki pożar w 1808 r., w którym spłonęło aż 80 budynków. W 1818 r. utworzono powiat mogileński. Jednak dopiero po kasacie zakonu w 1833 r. miasto zaczęło się intensywniej rozwijać. W czasie Wiosny Ludów w Mogilnie przeprowadzono koncentrację części wojsk powstańczych.

W czasach pruskich miasto i jego okolice były terenami intensywnej kolonizacji niemieckiej. W 1872 r. miasto uzyskało połączenia kolejowe z Poznaniem, Inowrocławiem i dalej z Olsztynem oraz Bydgoszczą. W latach 1882–1916 wybudowano odgałęzienia z Mogilna do Strzelna, Barcina i Orchowa. Dzięki nim miasto zamieniło się w węzeł kolejowy o znaczeniu lokalnym. Dostępność komunikacyjna sprzyjała rozwojowi gospodarczemu i kulturalnemu.

W czasie powstania wielkopolskiego w 1919 r. toczyły się w okolicach Mogilna ciężkie walki polsko-niemieckie. W okresie 1919–1939 miasto stanowiło stolicę powiatu w województwie poznańskim. W latach 1939–1945 Mogilno znalazło się na terenach inkorporowanych bezpośrednio do Niemiec, w granicach Prowincji „Kraj Warty“, w rejencji inowrocławskiej. Dużą część mieszkańców wysiedlono do Generalnego Gubernatorstwa.

W okresie 1945–1950 Mogilno należało do województwa poznańskiego, po 1950 r. – do województwa bydgoskiego. W okresie PRL powstało kilka dużych przedsiębiorstw przemysłowych branży metalowej, maszynowej, drzewnej, budowlanej, spożywczej. W okolicach miasta (wieś Przyjma) w 1986 r. uruchomiono otworową kopalnię soli „Mogilno”. W jej sąsiedztwie powstał podziemny magazyn gazu ziemnego.

W 1999 r. stało się stolicą powiatu w województwie kujawsko-pomorskim. W 2003 r. otwarto Muzeum Ziemi Mogileńskiej.

Nota bibliograficzna

  • Studia z dziejów ziemi mogileńskiej, red. C. Łuczak, W. Szulc, t. 1–3, Poznań 1988–1995..
Print