Bożnica w Janowcu wybudowana została prawdopodobnie w II poł. XVI w., na wschód od głównego rynku, u zbocza skarpy wiślanej, przy wschodniej pierzei tzw. rynku żydowskiego. Niektórzy badacze wiążą jej wybudowanie z okresem, kiedy właścicielem miasta był Piotr Firlej (1526–1553), inni wskazują rok 1387, jako moment powstania pierwszej synagogi[1.1]. W źródłach historycznych synagoga janowiecka wymieniana jest po raz pierwszy w ordynacji Andrzeja Firleja z 1580 r., nie wiadomo jednak, czy był to obiekt drewniany czy murowany. Wiadomo, że murowana synagoga wraz z przybudowanym do niej domem szkolnika, powstała w Janowcu przed 1882 r. Obecność charakterystycznych dla XVIII-wieku elementów architektonicznych i dekoracyjnych, była zapewne efektem późniejszej przebudowy bożnicy.

Zachowane pomiary i fotografie z lat 30. XX w. pozwalają stwierdzić, iż janowiecka synagoga była obiektem okazałym, wyraźnie dominującym – wraz z zamkiem i kościołem – nad krajobrazem architektonicznym miasteczka. Ta wysoka na ok. 15 m budowla o zwartej bryle, wzniesiona na planie prostokąta o wymiarach 20 x 30 m, wbudowana była częściowo w skarpę wiślaną. Ściany z miejscowego kamienia wapiennego były z zewnątrz otynkowane i pobielone. W narożnikach i na przedłużeniu ściany mury podparte były potężnymi, skośnymi podporami. Synagoga posiadała dwukondygnacyjny, czterospadowy dach kryty gontem. Salę główną o wymiarach 10,30 x 9,20 m, poprzedzała sień. Powtarzała ona typowy dla polskiej architektury bożniczej układ pomieszczenia na planie kwadratu, bez podpór wewnętrznych, przekrytego drewnianym stropem. Wnętrze doświetlało szereg okien umieszczonych w ścianie wschodniej i południowej. Na osi ściany wschodniej, pomiędzy oknami, znajdowała się wnęka na aron ha-kodesz. W środkowej części sali głównej na podmurowaniu znajdowała się drewniana bima w kształcie ośmioboku otoczonego balustradą. Ściany sali pokryte były osiemnastowieczną polichromią z elementami architektonicznymi, zwierzęcymi i roślinnymi. Na osi ściany wschodniej, nad aron ka-kodesz namalowane były dwa wspięte lwy unoszące kartusz w kształcie serca, zwieńczony koroną, w którym znajdował się napis na tle wici roślinnych. Niżej – pod okami namalowane były tablice z tekstami modlitw. Podobne tablice, ujęte w iluzjonistycznie namalowane kolumny, znajdowały się na ścianie północnej, zaś na ścianie południowej widniała menora adorowana przez dwa jelenie[1.2]. Wejście dla mężczyzn znajdowało się na osi elewacji zachodniej, zaś wejście dla kobiet – usytuowane było przy południowym narożniku i posiadało schody prowadzące do znajdującego się na piętrze babińca. Między salą główną a babińcem znajdowało się przepierzenie, dzięki któremu kobiety mogły uczestniczyć w nabożeństwie. W północno-zachodnim narożniku znajdowała się izba, służąca prawdopodobnie jako kancelaria kahalna lub jako skarbczyk[1.3].

W początkach XX w. budynek bożnicy znajdował się w bardzo złym stanie i około 1916 r. został zabezpieczony.

W październiku 1940 r. Niemcy spalili budynek bożnicy wraz z cennymi księgami i dokumentami. Ocalały wówczas, stojący obok bożnicy, bet midrasz, z wydzielonym mieszkaniem rabina, został zniszczony w 1942 r. W latach 50-tych na miejscu, w którym niegdyś znajdowała się bożnica, translokowano drewniany budynek rządówki dworskiej z przeznaczeniem na aptekę (obecnie nieistniejącą). Pod koniec lat 90. XX w. pojawił się niezrealizowany dotychczas projekt zrekonstruowania budynku bożnicy w jej dawnym miejscu, z wykorzystaniem na dom kultury[1.4].

Print
Fußnoten
  • [1.1] F. Jaroszyński, Bożnica murowana..., s. 230-231.
  • [1.2] M. i K. Piechotkowie, Bramy nieba. Bożnice murowane na ziemiach dawnej Rzeczypospolitej, Warszawa 1999, 402-403.
  • [1.3] F. Jaroszyński, Bożnica murowana..., s. 232-247.
  • [1.4] F. Jaroszyński, Bożnica murowana..., s. 251.