Rawa Ruska została założona w XV wieku. Nie wiemy, kiedy w mieście pojawili się Żydzi. W latach 1629-1643 posiadali oni w mieście przynajmniej 25 domów. Ich główne zajęcia to handel, karczmarstwo, kuśnierstwo, kapelusznictwo, ciesielstwo.

Po przejściu miasta w 1772 r. pod panowanie austriackie na ludność żydowską zostały nałożone nowe podatki od kupna koszernego mięsa i świec, które zapalano w sobotę i w święta.

Największy rozwój miasteczka nastąpił w XIX w., szczególnie w jego II połowie, kiedy przez Rawę Ruską przeprowadzono kolej ze Lwowa do Warszawy. W 1884 r. pożar miasta zniszczył 243 domy, spośród których 234 należały do Żydów[1.1].

Specjalnością Rawy Ruskiej stał się skup i eksport jajek. Wielu biednych Żydów zajmowało się handlem obwoźnym. Bogatsi otwierali niewielkie fabryki. Żyd Herszel Monk założył rafinerię oleju, której produkty były znane w całej Galicji. Technologia w fabryce miała wysoki poziom, olej był ściśle koszerny. Żydowscy chałupnicy wyrabiali szczotki, inną specjalnością Rawy było wytwórstwo słomianych koszyków.

W II połowie XIX w. do Żydów należała większość domów w mieście. Na początku XX w. w Rawie był jeden żydowski adwokat i jeden lekarz. W 1910 r. otwarto żydowski bank, który już w 1913 r. obsługiwał 269 kupców, 127 rzemieślników, 6 Żydów-chłopów, 8 przedstawicieli wolnych zawodów i 36 innych.

Bieda zmuszała wielu do emigracji. W 1910 r. Żydzi-emigranci z Rawy Ruskiej utworzyli w Nowym Jorku swoją organizację "Merchaot Hewrat Bnai Lewi Jicchak - Anszei Rawa Ruska".

W XVIII w. wspólnota żydowska Rawy Ruskiej była przykahałkiem kahału żółkiewskiego. Pierwszym znanym rabinem Rawy Ruskiej był Naftali Hertz, syn Mojżesza z Brodów. Mieszkał on w Rawie od 1735 do 1742 r., a następnie wyjechał do Żółkwi. Zastąpił go rabin Jechiel Mordechaj Altschuler. Wraz ze swoim ojcem Dawidem, który mieszkał w Pradze, napisał popularne komentarze do ksiąg prorockich: "Mecudat Dawid" i "Mecudat Syjon". Następnym rabinem Rawy w latach 1785-1790 był Icchak Szymon ben Mosze. Pierwszym rabinem niezależnej rawskiej gminy był w latach 1790-1810 Menachem Mendel. Po nim nastąpił rabin Natan Dow Halevi Stern.

W drugiej połowie XIX w. w Rawie mieszkali dwaj znani żydowscy uczeni: rabin Szlomo Kluger, znany jako magіd z Brodów i rabin Zacharia, jeden z uczniów Widzącego z Lublina. W trzeciej ćwierci XIX w. rabinem Rawy Ruskiej był autor teologicznego traktatu "Ateret Tiferet" (1912), Lewi Icchak Shor. Na jego cześć została nazwana organizacja emigrantów z Rawy do Nowego Jorku. Gdy zmarł w 1877 r., zastąpił go rabin Dow Berisz Hakohen Rappaport, przyjaciel cadyka z Bełza. Napisał on książkę "Merchaot Derech ha-Melech" o żydowskim myślicielu Rambamie. W 1907 r. zastąpił go wnuk, Josef Haim. Był on rabinem aż do I wojny światowej[1.2].

Większość kahału Rawy Ruskiej, poczynając od początku XIX w., stanowili chasydzi. Gdy niedaleko, w Bełzie, powstał dwór chasydzkiej dynastii Rokeachów, większość Żydów Rawy Ruskiej została jego stronnikami.

Byli w Rawie również zwolennicy żydowskiego oświecenia. Jednym ze znanych miejscowych maskilów był Icchak Herter, znany pisarz epoki haskali. W Rawie Ruskiej pracował jako lekarz podczas epidemii cholery w 1831 r., ratując niejedno życie. W mieście mieszkał również rabin Abraham Goldberg, uczeń znanego maskіla Nachmana Krochmala. Ich stosunek do chasydyzmu był skrajnie negatywny. W 1848 r. Abraham Goldberg opublikował we Lwowie broszurę "Masar Cafon Im Maase Rokeach", którą była swojego rodzaju satyrą na bełską dynastię chasydzką.

W Rawie Ruskiej było wiele synagog i klojzów. Otrzymywały one nazwy zgodnie z położeniem. Jedną z najbardziej znanych była tzw. Synagoga na Piaskach.

W 1880 r. w Rawie Ruskiej spośród 6468 mieszkańców 3905 było Żydami[1.3]. Mimo że ludność żydowska stanowiła większość w mieście, nie udało jej się nigdy wybrać żydowskiego burmistrza (co zdarzało się w innych galicyjskich miasteczkach).

W 1892 r. dzięki wsparciu sławnego żydowskiego filantropa barona Moritza von Hirscha w mieście została otwarta żydowska szkoła. W 1898 r. uczyło się w niej już 200 uczniów. W 1900 r. szkoła otrzymała akredytację państwową, a w 1902 r. - nowy duży budynek. Szkoła istniała do I wojny światowej.

W 1908 r. w mieście powstał oddział Żydowskiej Partii Socjalistycznej. Później, w 1910 r. - pierwsza syjonistyczna organizacja "Hatikwa". Jednak ortodoksyjne władze gminy żydowskiej prześladowały zarówno socjalistów, jak i syjonistów.

Rawa Ruska doznała znacznych zniszczeń w czasie rosyjskiej okupacji w latach 1914-1915, kiedy w mieście toczyły się walki pomiędzy armiami: austriacką, niemiecką i rosyjską.

Pod koniec 1918 r. Rawa Ruska na krótko znalazła się w składzie ZURL. Wkrótce nastąpiła ofensywa wojska polskiego i w mieście znowu toczyły się walki. W 1921 r. wśród Żydów w Rawie Ruskiej było 80 karczmarzy, 400 drobnych przedsiębiorców, 300 handlarzy zbożem, 300 hurtowników, 100 drobnych handlarzy, 400 rzemieślników, 55 tragarzy i woźniców.

W 1923 r. miasto znowu się paliło i 278 Żydów straciło dach nad głową. Kolejny pożar nastąpił w 1932 roku. Ucierpiało wtedy 62 żydowskich rodzin.

Po I wojnie  światowej zmieniły się nieco polityczne sympatie żydowskich mieszkańców Rawy Ruskiej. Jeżeli przed wojną dominował bełski chasydyzm, to po wojnie coraz więcej było socjalistów, syjonistów i zwolenników partii Aguda (hebr. Agudat Israel, jid. Agudas Jisroel). Największe poparcie uzyskali syjoniści. W Rawie ich przywódcą był urodzony we Lwowie dr Josef Mendel. Był on jednym z inicjatorów utworzenia w Rawie Ruskiej żydowskiego banku spółdzielczego, który posiadał kapitał obrotowy 2,5 mln złotych i obsługiwał miejscowych Żydów. W 1924 r. powstały oddziały partii Hitachdut i Mizrach.

Syjoniści utworzyli oddział organizacji młodzieżowej Ha-Szomer pod koniec wojny. W 1925 r. powstała Ha-Noar Cijoni-Achwa, w 1930 r. Betar i Akiwa. Gordonia, która powstała w 1925 r., była najsilniejszą organizacją młodzieżową. Ha-Szomer ha-Caіr zaczęł działać w 1937 roku. Na początku lat 30. XX w. pod Rawą Ruską działały farmy szkoleniowe organizacji Ha-Noar ha-Cijonі. Wszystkie te organizacje sprzeciwiały się bełskim chasydom. Spośród 12 członków rady kahału po 1928 r. już 7 było syjonistami. Przewodniczącym został przywódca syjonistów Josef Mendel i pełnił tę funkcję do II wojny światowej.

W sferze religijnej całkowicie dominowali chasydzi. W 1927 r. rabinem Rawy Ruskiej został zięć cadyka z Bełza, Icchak Nachum Twerski. W samej Rawie ruskiej mieli swoje dwory cadykowie: Jerachmiel Mosze Rappaport, Arie Lejbisz Rokeach (syn Joszuy Rokeacha z Bełza) i Szalom Rokeach, dawny rabin Niemirowa.

W pierwszych wyborach do rady miejskiej po I wojnie światowej wybrano 22 radnych Żydów, 20 Polaków i 6 Ukraińców, a w wyborach w 1933 r. Żydzi otrzymali aż 24 miejsca.

W 1931 r. spośród 11 146 mieszkańców Rawy Ruskiej 5658 było Żydami. W powiecie Rawa Ruska mieszkało ogółem 10 325 Żydów[1.4].

W przeddzień napaści Niemiec na ZSRR liczba ludności żydowskiej w Rawie Ruskiej wynosiła 7120 osób. Niemcy zajęli miasto już 22.06.1941 roku. W lipcu 1941 r. nacjonaliści ukraińscy zabili ok. 100 Żydów w lesie Wołkowica. Pod okupacją niemiecką Żydom zakazano opuszczania miasta, byli kierowani na przymusowe roboty. Władze okupacyjne powołały Judenrat miejski oraz Judenrat powiatowy, któremu podlegały Judenraty okolicznych miasteczek. Eksterminacja Żydów rozpoczęła się w marcu 1942 roku. W dniu 10 marca 1942 r. do pobliskiego niemieckiego nazistowskiego obozu zagłady w Bełżcu (22 km od Rawy Ruskiej) wywieziono ok. 1000 osób (wg innych źródeł 1500[1.5]].

W maju 1942 r. w Rawie Ruskiej skoncentrowano Żydów z okolicznych miejscowości, a liczba Żydów w mieście wzrosła do ok. 6700 osób. Pod koniec lipca 1942 r. nastąpiła druga akcja eksterminacyjna w Rawie Ruskiej, przeprowadzona przez niemiecki 133. batalion policyjny wraz z miejscową niemiecką żandarmerią i ukraińską policją pomocniczą. Do obozu zagłady w Bełżcu wywieziono ok. 1200 Żydów z Rawy Ruskiej, a wraz z nimi część żydowskich mieszkańców Magierowa, Niemirowa i Uhnowa. 

W sierpniu 1942 r. w Rawie Ruskiej utworzono getto. We wrześniu i październiku Niemcy przesiedlili do Rawy Ruskiej Żydów  z Lubyczy Królewskiej, Magierowa, Niemirowa, Potylicza i Uhnowa. Łącznie w rawskim getcie znalazło się ok. 8000 osób, przeludnienie było przyczyną wybuchu epidemii tyfusu. W dniach 7-11.12.1942 r. nastąpiła likwidacja getta, przeprowadzona przez niemiecką Służbę Bezpieczeństwa (SD) z Sokala, 324. pułk policyjny, miejscową niemiecką żandarmerię i ukraińską policję pomocniczą. Na miejscu zastrzelono 5000 osób, do Bełżca wywieziono 2500 osób, kilkuset młodych Żydów umieszczono w obozie pracy (pracowali przy gromadzeniu i sortowaniu dobytku pozostawionego w getcie). Ok. 250-300 osób ukrywało się na terenie byłego getta, żydowscy "legalni" pracownicy dostarczali im żywności.

W dniu 1.05.1942 r. do Rawy Ruskiej przesiedlono część więźniów zlikwidowanego obozu pracy z Mostów Wielkich. W czerwcu 1943 r. nastąpiła likwidacja obozu pracy w Rawie Ruskiej, w dniach 8-10.06.1943 r. rozstrzelano ok. 1500 osób w lesie k. wsi Borowe[1.6].

Bibliografia

  • A.I.Krugłow, Rawa Ruska, [w:] Holokost na territorii SSSR, red. I.A. Altman, Moskwa 2009, s. 832-833.
  • Sefer zikaron le-kehilat Rawa Ruska we-ha-sewiwa, red. A.M. Ringel, I.Z. Rubin, Tel Awiw 1973; http://www.jewishgen.org/yizkor/pinkas_poland/pol2_00498.html [dostęp 26.02.2022]
Print
Fußnoten
  • [1.1] Rawa Ruska, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. 9, red. F. Sulimierski, W. Walewski, Warszawa 1888, s. 562.
  • [1.2] Sefer zikaron le-kehilat Rawa Ruska we-ha-sewiwa, Rawa Ruska memorial book, red. A.M. Ringel, I.Z. Rubin, Tel Awiw 1973; https://www.jewishgen.org/yizkor/pinkas_poland/pol2_00498.html [dostęp 26.02.2022].
  • [1.3] Rawa Ruska, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. 9, red. F. Sulimierski, W. Walewski, Warszawa 1888, s. 561-562.
  • [1.4] Sefer zikaron le-kehilat Rawa Ruska we-ha-sewiwa, Rawa Ruska memorial book, red. A.M. Ringel, I.Z. Rubin, Tel Awiw 1973; https://www.jewishgen.org/yizkor/pinkas_poland/pol2_00498.html [dostęp 26.02.2022].
  • [1.5] Sefer zikaron le-kehilat Rawa Ruska we-ha-sewiwa, Rawa Ruska memorial book, red. A.M. Ringel, I.Z. Rubin, Tel Awiw 1973; http://www.jewishgen.org/yizkor/pinkas_poland/pol2_00498.html [dostęp 26.02.2020
  • [1.6] A.I.Krugłow, Rawa Ruska, [w:] Holokost na territorii SSSR, red. I.A. Altman, Moskwa 2009, s. 832-833.