Głównym centrum życia gospodarczego puławskich Żydów była dzielnica żydowska (ul. Lubelska – obecna Marszałka J. Piłsudskiego, Piaskowa, Wąska, Nowa, Żyrzyńska, Powiatowa, Szosowa, Modlitewna, Browarna i Iwanogrodzka). W XVIII w. ówcześni właściciele miasta Czartoryscy właśnie na tych terenach zezwolili osiedlać się ludności żydowskiej. Podobnie jak w większości miasteczek Lubelszczyzny społeczność żydowska zajmowała się głównie handlem oraz rzemiosłem.

Przełom XIX i XX w. przyniósł Puławom szybki rozwój gospodarczy. Główny impuls dała budowa Drogi Żelaznej Nadwiślańskiej, łączącej Kowel z Mławą przez Warszawę i Lublin, a dodatkowo rosła popularność także Kazimierza Dolnego jako letniska – miejscowości, do której docierało się przez Puławy. Czynnikiem pobudzającym przedsiębiorczość okazał się też napływ tzw. litwaków, usuniętych z carskiej Rosji, ale ciągle zamożnych i przedsiębiorczych, posiadających koneksje i szerokie kontakty handlowe[1.1].

Rozwój handlu i rzemiosła żydowskiego zaznaczył się również w okresie dwudziestolecia międzywojennego. Powstały wówczas m.in. Związek Rzemieślników Żydowskich, Związek Detalicznych i Drobnych Kupców w Polsce oraz Związek Kupców Żydowskich. Osobnym źródłem dochodów przedstawicieli społeczności żydowskiej w Puławach była Wisła. Do właścicieli żydowskich należała część statków żeglugi wiślanej. Spławianie towarów oraz rejsy turystyczne stanowiły intratne zajęcie. Zdecydowanie mniej dochodowe było rybołówstwo, którym nadal zajmowała się także część Żydów[1.2].

Najważniejsze żydowskie przedsięwzięcia gospodarcze w 1930 roku[1.3]:

  • Lekarze: Honigsteld Beniamin; Nudelman Leon;
  • Lekarze dentyści: Koenigsberg Maria, Piłsudskiego; Korngold Estera; Lichtzon Ida;
  • Adwokaci: Spanier Bernard;
  • Akuszerki: Rozenberg H., Kołłątaja;
  • Apteczne składy: Lichtson S., Piłsudskiego;
  • Blacharskie wyroby: Goldsztajn H., Lubelska; Ro­zenson Sz., Kołłątaja;
  • Blacharze: Cukierman S., Piaskowa; Korenberg J., Lubelska; Korngold M., Lubelska; Szerman I., Kołłątaja; Szlufman Sz., Błotna;
  • Bławaty: Blumenkranc, Lubelska; Edelsztajn J., Lubelska; Frym M., Lubelska; Hoyer M., Lubelska; Nachtigal R.; Rubinsztejn H., Lubelska; Toch­terman R., Lubelska; Ankier D., Lubelska;
  • Budowlane materiały: Klajnbaum H., Piaskowa; Sztamler I., ks. Czartoryskich;
  • Cukierki – wybór: Gold M. i Epsztejn A., Kosa;
  • Czapki: Briefman M., Lubelska; Fligiel G., Szpitalna; Lerner P., Lubelska;
  • Drzewo: Gold Ch., Piłsudskiego;
  • Ekspedytorzy: Landman Sz., st. kol.;
  • Elektrotechniczne artykuły: Flajszman B., Piłsudskiego;
  • Farby: Regerman M., Lubelska; Roset K., Lubelska;
  • Felczerzy: Rozenberg I. Ch, Kołłątaja;
  • Fotograficzne zakłady: Heldman S., Piłsudskiego; „Victorja”, wł. Lederman Chana;
  • Fryzjerzy: Fajersztajn, Lubelska; Kenigsberg A., Lubelska; Lerman M., ks. Czartoryskich; Messinger J., Polna;
  • Futra: Cukierman Z., Lubelska; Lerner P., Lubelska;
  • Galanteria: Ajzensztajn Sz.; Cukier L., ks. Czartoryskich; Cukierman M., Lubelska; Firanka M., Lubelska; Grynberg Sz., Lubelska; Klajnberg A., Lubelska; Morgensztern R. Kołłątaja; Najmark J., Lubelska; Perelman G.; Szpigelman N., Lubelska; Tochterman B., Lubelska; Tochterman Ch., Lubelska; Tugendrajch Ch.; Wigdorowicz C.; Cukierman W.; Eizensztajn Izrael;
  • Gonty: Hosenman R., Kołłątaja;
  • Herbaciarnie: Goldfinger H., Lubelska; Jakubson L., Lubelska; Edwab S.;
  • Hotele: Borensztejn R.; Szerman Sz., Piłsudskiego;
  • lntroligatorzy: Fajersztejn Ch., Kołłątaja; Laterman J., Błotna; Tarcic H., Lubelska;
  • Jadłodajnie: Melman F., Lubelska; Zylberbaum J.;
  • Jaja: Brik M.;
  • Jubilerzy: Liebfeld H.;
  • Kamasznicy: Bajczman A., Lubelska; Cjon H., Piaskowa; Fajersztajn H., Szpitalna; Wajnberg H., Szpitalna; Waldbaum J., Piłsudskiego;
  • Kamieniarskie zakłady: Kinard J., Kazimierska;
  • Kamienie – dostawa: Szabason M.;
  • Kapelusze damskie: Knoblauch M., Kościelna; Korman Ch., Lubelska; Szabason E., Szpitalna;
  • Kaszarnie: Gotlib Sz., Czartoryskich;
  • Klepki – wyrób: Borensztein A., Piaskowa;
  • Kolonialne artykuły: AjdeIsztajn I., Lubelska; EjdeI­sztajn S., Szpitalna; Finkielsztajn S., Lubelska; Gincberg; Gold M. i Epsztajn H., Lubelska; Grynbaum I., Piaskowa; Honigsfeld J., Lubelska; Laks L., Lubelska; Liebfeld L., Lubelska; Loterszpil M., Lubel­ska;
  • Konfekcja: Lam M., ks. Czartoryskich;
  • Kowale: Guterman M., Kołłątaja;
  • Krawcy: Eichenbrenner Sz., Piłsudskiego; Goldfinger F., 3 Maja; Grynberg J., Lubelska; Lebendyger L., ks. Czartoryskich; Lewin, Piłsudskiego; Libfeld I., Lubelska; Mantelmacher N., Lubelska; Nu­delman Sz.; Sztajnberg, Lubelska;  Wajde Sz., Piaskowa; Wald­baum A., ks. Czartoryskich; Wolfisz Ch., Kołłątaja; Wolfisz Sz., Szpitalna;
  • Krawiectwo damskie: Knoblauch M., Kościelna; Wajntraub R., Lubelska;
  • Księgarnie: Rubinsztejn M., Lubelska; Krimer P., Lubelska;
  • Kuchenne naczynia: Gold B., Lubelska; Horowicz Ch., Kołłątaja; Trajstman A.;
  • Malarze: Aizenman J., Lubelska; Ruchelsman;
  • Mąka: Ajzensztajn B., Lubelska; Hozenberg H. i Sztajnwurcel I., Lubelska; Tauber Ch.;
  • Meble: Mandelbaum A., Lubelska; Poncz H., Lubelska;
  • Młyny: Goldman I. i S. (parowy), Zielona;
  • Mydło – fabryka: Dajtelbaum M., Kołłątaja;
  • Naftowe produkty: Ajzensztajn B., Lubelska;
  • Nasiona: Kirszenblat M. L., Lubelska­;
  • Obuwie: Ajzenman Ch.; Cukierman W., Lubelska; Man­delman L.; Sztajnbuch D., Piłsudskiego;
  • Ocet – fabryki: Kurcbard A., Zielona;
  • Olejarnie: Majer Sz., Piaskowa; Morel M.; Rozenbaum J. (motorowa); Tancman H. B.; Tancman J., Kołłątaja;
  • Oleje i smary: Regerman M., Lubelska;
  • Owocarnie: Englen­der E.; Grosberg G.; Kutner Ch., Lubelska;
  • Pasza: Goldman I.;
  • Piekarnie: Feder M., Lubelska; Feldberg D., Piaskowa; Keller R., 3 Maja; Lewin M., Piłsudskiego; Melman Ch., Kołłątaja; Nisenbaum S., 3 Maja; Rozenson Sz., 3 Maja; Szac D., Lubelska­; Szrajbman N., Lubelska; Tarcic L., Lubelska; Wajsbrot L., Błotna;
  • Piśmienne materiały: Cukier L.; Tarcic J., Lubelska;
  • Piwiarnie: Borensztajn R., Lubelska; Epsztajn L., Lubelska; Francberg M., 3 Maja;  Abramek M., Zielona; Ferd M., Piaskowa;
  • Piwo: Cukier B., Lubelska; Epsztajn P., Lubelska;
  • Pończochy – pracownie: Nojmark J. M. i Trojstman B., Lubelska;
  • Rolnicze narzędzia: Jungsztajn M., Browarna;
  • Różne towary: Ajsensztajn Sz., ks. Czartoryskich; Flajszman J., Piłsudskiego;
  • Rzeźnicy: Brat Ch., Kołłątaja; Hochman A., Nowa; Hochman P., Kołłątaja; Hubelman A., Wąska; Huberman W., Wąska; Mandelbaum I., Kołłątaja; Rotter M., Kołłątaja; Rotter Sz., Wąska; Szac Ch., Kołłątaja; Szac Sz., Kołłątaja;
  • Samochodowa komunikacja: Grosberg B.; Lewin J. F., Piłsudskiego;
  • Skóry: Bajczman R.; Borehman Sz.; Fajersztajn I.; Heksel Ch., Lubelska; Haj­chenbaum F., Kołłątaja; Tar­cic J.; Włostowicer Ch.; Zion L.; Kotz Sz., Kołłątaja;
  • Spirytualia: Korngold Sz., Izabeli;
  • Spożywcze artykuły: Ajzensztajn I., Szpitalna; Ajtman L.; Borchman F., Lubelska; Cjon M., Kołłątaja; Ejdelsztajn Ch., Lubelska; Feder T., 3 Maja; Feldman, Kołłątaja; Goldberg J., Lubelska, Piłsudskiego; Kamer, Kołłątaja; Krelenbaum H., Kołłątaja; Kunkiel K., Kołłątaja; Laterman A., Kołłątaja; Milrad A., Kołłątaja; Rozenberg H.; Rozenman Sz., Kołłątaja; Rubinsztajn Ch.; Schachtman D., Lubelska; Szajdenfisz T., Lubelska; Sznajdleder L., Lubel­ska; Tauber J., Lubelska; Arbisman M., Błotna; Blufarb Sz., Lubelska; Gincberg I., Lubelska; Goldfeld M., Kołłątaja; Gold­waser A., Kołłątaja; Hochman M., Kołłątaja; Szajdenfisz I., Lubelska; Wajnsztok F., Kołłą­taja; Zajtman M., Piaskowa;
  • Starzyzna – handel: Hechels H., Fabryczna;
  • Stolarze: Englender; Mandelbaum A., Lubelska; Mel­man Sz., Kołłątaja; Zajdenbaum A., Browarna; Zajdenbaum I., Lubelska;
  • Szczotkarze: Felberg J., Lubelska;
  • Szewcy: Altman M., ks. Czartoryskich; Bajgelman L., Piłsudskiego; Barensztajn J., Piaskowa; Bekierman M., Kołłątaja; Borenblum L., Kołłątaja; Nudelman Ch.; Rynder H., Kołłątaja; Tajch M., ks. Czartoryskich; Tajch S., Lubelska;  Wolfman E., Kołłątaja; Zygielbamn, Polna; Norman A., Czartoryskich; Segelbaum S., Polna;
  • Szkło i porcelana: Borensztajn J., Lubelska; Gold B., Lubelska; Gradsztajn Ch., Piłsudskiego; Kajt Ch., Piłsudskiego; Rotensztajn I., Lubelska; Rozenblatt R.;
  • Tytoniowe wyroby: Brol W., Port; Cyjon Ch., Lubelska; Libteld I., Lubelska;
  • Ubrania gotowe: Cytryn N., Lubelska; Rajzman G., Lubelska; Schnurmacher M., Lubelska;
  • Wapno – wypalanie: Edelsztejn L, Fabryczna;
  • Wędliny: Abramek A., 6 Sierpnia; 
  • Węgiel: Goldrajch A., IzabeIli; Pomeranc A., Stacja;
  • Wody gazowe: Grosberg G., ks. Czartoryskich; Kajt M., Lubelska;
  • Wódki i likiery: Korngold, Izabelli; 
  • Zegarmistrze: Brajntych I., Piłsudskiego; Kahan A., Piłsudskiego; Szabasson M.;
  • Żegluga rzeczna: Puławskie Towarzystwo Żeglugi, wł. Ejdelman Br. i Ska; Goldman I.;
  • Żelazo: Frydman Sz., Lubelska; Frydman S., Lubelska; Rechels H., Lubelska; Lubelska-Trajstman B., Lubelska.
Print
Fußnoten
  • [1.1] Zieliński K., Rewolucja w sztetł? O żydowskich środowiskach małomiasteczkowych w Królestwie Polskim pod koniec XIX i w pierwszych dekadach XX wieku (na przykładzie Puław), [w:] Historia i kultura Żydów Janowca nad Wisłą, Kazimierza Dolnego i Puław. Fenomen kulturowy miasteczka – sztetl. Materiały z sesji naukowej „V Janowieckie Spotkania Historyczne” Janowiec nad Wisłą, 28 czerwca 2003 r., red. F. Jaroszyński, Janowiec nad Wisłą 2003, ss. 72, 74–76, 81–82.
  • [1.2] Piątkowski S., Żydzi Janowca, Kazimierza i Puław w latach wojny i okupacji (1939–1945), [w:] Historia i kultura Żydów Janowca nad Wisłą, Kazimierza Dolnego i Puław. Fenomen kulturowy miasteczka – sztetl. Materiały z sesji naukowej „V Janowieckie Spotkania Historyczne” Janowiec nad Wisłą 28 czerwca 2003 roku, red. F. Jaroszyński, Janowiec nad Wisłą 2003, ss. 124–129.
  • [1.3] Księga Adresowa Polski (wraz z w. m. Gdańskiem) dla handlu, rzemiosł i rolnictwa, Warszawa 1930, s. 585.