Fabryka włókiennicza „S. Ruzewi­cza” – rejon Radomska od dawna znany był z produkcji włókienniczej jak i płócienniczej, która koncentrowała się przeważnie po okolicznych wsiach. Dla chłopów posiadających przeważnie niskiej klasy ziemie stanowiła ona zarów­no w XVIII, jak i jeszcze w XIX w. bardzo poważne źródło dodatkowych zarobków. Bardzo możliwe, że w tych warunkach w pierwszej połowie XIX w. na terenie Radomska działało większe przedsiębiorstwo włókiennicze. Wiadomości o nim rozrzucone są po różnych zespołach archiwalnych. W chwili obec­nej trudno jest więc powiedzieć, czy chodzi o jedno przedsiębiorstwo, czy też o 2 lub 3, działające w różnych dziesiątkach lat tego stulecia. Nie bar­dzo też jasno przedstawia się sprawa zakresu ich produkcji.

Natomiast już w okresie pouwłaszczeniowym działała w Radomsku więk­sza fabryka włókiennicza, stanowiąca własność rzutkiego przedsiębiorcy ży­dowskiego Szai Ruzewicza, występują­cego również w źródłach, jako Ruziewicz lub Róziewicz. Zajmowało ono du­żą posesję leżącą przy obecnej ul. Rey­monta (dawna Kaliska), naprzeciwko stacji, na terenie obecnie zajętym przez zakłady „Komuny Paryskiej”, a praw­dopodobnie również i fabrykę mebli (dawna firma: „Bracia Thonet”). Jeszcze w 1879 r. do S. Ruzewicza należał duży młyn (Orłów, 1881, 631), który prawdopodobnie niedługo później został odsprzedany firmie „Bracia Thonet”. Natomiast na terenie posesji, na której obecnie znajduje się fabryka metalurgiczna, S. Ruzewicz wystawił kilka bu­dynków fabrycznych. Do dziś zachowały się niektóre z nich, jednak znacznie przebudowane w okresie póź­niejszym. Dopiero bardzo dokładna ana­liza planów dawnej fabryki S. Ruze­wicza (Wydział Budowlany Piotrkowskiego Rządu Gubernialnego, nr 145, 890, 1971, 3251, 3381) i obecnie istnie­jących budynków pozwoli wyjaśnić, jakie części poszczególnych budynków po­chodzą z tamtych czasów.

W 1885 r. fabryka Ruzewicza za­trudniała 125 pracowników („Tydzień”, XV, 1887, nr 19, s. 1). Zajmowała się produkcją wełny z gałganów. Wytwa­rzała rocznie 15000 pudów wełny, a więc 240 000 kg, o wartości 125 000 rubli („Tydzień”, XVII, 1889, nr 7, s. 1). W 1895 r. wymieniona jest ona jako „fabryka ceraty i sztucznej wełny” („Tydzień”, XXIII, 1895, nr 5, s. 54). Prawdopodobnie w tym czasie cała po­sesja naprzeciwko dworca, gdzie do­tychczas mieściła się fabryka Ruzewi­cza, została nabyta przez fabrykę me­talurgiczną. Natomiast fabryka, której właścicielem jest już wtedy syn Szai Ruzewicza, Leon, przenosi się do południowej części miasta. Tam na du­żym placu, na wschód od toru kolejo­wego, projektowano zbudować duży za­kład przemysłowy produkujący ceratę (plany – Wydział Budowlany Piotrkow­skiego Rządu Gubernialnego, nr 7310). Prawdopodobnie wybudowana została zaledwie część budynków. Z bliżej nie wyjaśnionych przyczyn w pierwszych latach XX w. fabryka ceraty została w Radomsku zlikwidowana, a Ruzewicz przeniósł się do Warszawy. Bardzo mo­żliwe, że stał się on współwłaścicielem fabryki ceraty w Warszawie, przy ul. Czerniakowskiej 12, która pojawia się w tym czasie pod firmą „M. Ruzewicz, R. Krywicki i spółka” (Jeziorań­ski, 500).

Posesja koło torów kolejowych zo­stała przejęta przez Bersona, który prowadził w niej fabrykę włókienniczą, wyrabiającą głównie koce dla wojska. Z bliżej nie wyjaśnionych przyczyn została ona zlikwidowana w okresie pierwszej wojny światowej, a obiekt ten użytkowany był przez władze woj­skowe: mieścił się w nim punkt zbior­czy dla poborowych, później więzienie, a następnie magazyny aprowizacyjne. Do chwili obecnej zachował się parte­rowy budynek murowany, długości oko­ło 40 m, o jednospadowym dachu, kry­tym papą. Obecnie znajduje się w bar­dzo złym stanie.

Dość niejasno przedstawia się spra­wa czasu powstania budynku młyna znajdujący się obok fabryki: czy był wzniesiony jako obiekt fabryki Ruzewicza, czy też powstał niezależnie.

Treść hasła została przygotowana na podstawie tekstu Katalogu zabytków budownictwa przemysłowego w Polsce wydawanego od 1958 r., za zgodą Instytutu Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk. Wszelkie prawa zastrzeżone.

Print