Nie wiadomo dokładnie, kiedy Żydzi przybyli do Baranowa. Jednakże Baranów wchodził w skład okręgu opatowskiego, a ten z kolei do ziemstwa krakowsko-sandomierskiego – żydowskiej jednostki administracyjnej, znanej już od XVI wieku[1.1]. Inne źródła podają, że Żydzi mogli się tutaj osiedlić za czasów Kazimierza Wielkiego, gdy Baranów był własnością królewską.

Z początku mieszkali oni w Baranowie, natomiast z czasem przenosili sie na wieś, gdzie się osiedlali. W 1662 r. w Baranowie mieszkało 25 Żydów, natomiast w 1676 r. – 34[1.2]. Ok. 1690 r. tutejsza społeczność żydowska miała już ograniczoną autonomię w formie tzw. przykahałku.

Podobnie jak w innych miejscowościach, tutejsi Żydzi trudnili się handlem. W 1718 r. archidiakon Luchman stwierdził, że mieli oni w rynku dom zamieniony na |synagogę, oraz cmentarz na grzebanie zmarłych. I rzeczywiście w aktach wizytacji parafii z roku 1727 znajdziemy informację, że jeden z domów znajdujących się na baranowskim rynku został zamieniony na synagogę, a inny na przechowalnię sprzętów liturgicznych[1.1.1].

W 1741 r., za zgodą kardynała Lipskiego – biskupa krakowskiego, Żydzi wystawili w Baranowie dużą murowaną synagogę. W 1748 r. społeczność żydowska liczyła 30 rodzin, razem z dziećmi – ok. 300 osób. W 1765 r. było ich już 435. Aktem z dnia 29 maja 1744 r. zapisano w kronice parafialnej, iż synagoga zobowiązała się wobec księcia Janusza Sanguszki, że za pożyczone 200 florenów będzie płacić corocznie 140 florenów na wikariusza i komendanta w Niwskach. Ugodę tę potwierdził Fr. Suchwanenberg, kanonik krakowski. W czasie wizytacji w 1765 r., wizytator J. C. Ligsza zażądał od Żydów zamieszkałych w Baranowie dokumentu zezwalającego na postawienie synagogi. Dokumentu tego jednak Żydzi nie przedstawili tłumacząc się, że spłonął.

W 1836 r. zapanowała wśród Żydów cholera, która pochłonęła wiele ofiar. Kolejne wielkie straty spowodował wśród społeczności żydowskiej pożar, który wybuchł 24 sierpnia 1898 r. w jednym z domów żydowskich przy rynku. Ogień przerzucił się na kolejne domy oraz na drewnianą synagogę; budynki zostały niemal doszczętnie zniszczone. Spłonęło wówczas 111 numerów domów żydowskich i 21 numerów domów katolickich[1.3].

Mimo tych przeciwności liczba ludności żydowskiej w Baranowie w XIX w. wzrastała. W 1870 r. było ich 1019, co stanowiło 53,2% ogółu mieszkańców. W całej gminie żydowskiej, która posiadała m.in. synagogę, cmentarz, szkołę wyznaniową i rabina, żyło 1600 osób. Wśród Żydów dominowali chasydzi związani z dynastią dzikowską. W ostatniej ćwierci XIX wieku cadykiem był tu Izrael ben Eliezer Horowic, wnuk Naftalego z Ropczyc. Chcąc kształcić swoje dzieci w baranowskiej szkole, w 1854 r. Żydzi zobowiązali się płacić nauczycielowi rocznie 15 florenów od każdego ucznia.

W połowie XIX wieku Żydzi zajmowali się handlem zbożem, jednak z ustaniem wiślanych spławów przestali osiągać z tego tytułu znaczne dochody. W 1900 r. gmina liczyła już tylko 1154 osoby. Baranów Sandomierski stanowił wówczas żydowski okręg metrykalny oraz żydowską gminę wyznaniową, w skład której wchodziły następujące miejscowości: Baranów, Dąbrowica z Kacakami, Markami i Ślązakami, Domacany, Durdy, Dymitrów Duży, Dymitrów Mały z Kołem, Knapy z Smyklami, Nagnajów, Siedleszczany, Skopanie, Suchorzów z Przewozem, Wola Gołego[1.4].

Na początku XX w. środowisko żydowskie było w Baranowie dość liczne, jak podaje Mieczysław Orłowicz w Ilustrowanym przewodniku po Galicji[1.5] na 2000 ówczesnych mieszkańców miasteczka Żydzi liczyli 900, czyli stanowili prawie połowę z nich. W 1921 roku w Baranowie na 1794 mieszkańców było 745 Żydów, co stanowiło 41,5% ogółu mieszkańców[1.6]. Głównym źródłem utrzymania ludności żydowskiej był handel. 

Nastroje antyżydowskie panujące w Polsce po I wojnie światowej znalazły swoje odbicie także w Baranowie. Zachęcone przez nieznanych prowodyrów tłumy rzuciły się na sklepy żydowskie. Rozruchy uspokoiło wojsko. W czasie tych rozruchów zastrzelona została Maria Partyka z Dymitrowa Małego.

II wojna światowa przyniosła zagładę społeczności żydowskiej w Baranowie. Już od wiosny 1940 r. Niemcy zmuszali miejscowych Żydów do niewolniczej pracy przy budowie dróg, którą nadzorowała niemiecka firma „Omler”. Zdewastowany został cmentarz oraz zniszczona synagoga. W 1941 r. Niemcy zamordowali w Baranowie dwie rodziny żydowskie z Dąbrownicy, liczące w sumie 12 osób. Latem 1942 r. Niemcy utworzyli getto dla Żydów z Baranowa. Zamknięto w nim ok. 2 tys. osób, w tym również Żydzi z Tarnobrzega. Niemcy część z nich nadal zatrudniali przy budowie dróg, część wywieźli do obozu pracy w Hucie Komorowskiej.

Likwidacja getta nastąpiła 12.07.1942 roku. Wówczas Niemcy rozstrzelali ok. 100 Żydów z Baranowa oraz Tarnobrzega na miejscowym cmentarzu żydowskim. Pozostałych wywieziono pociągiem do getta w Dębicy lub do obozu zagłady w Sobiborze. 10.04.1943 r. Niemcy zamordowali ok. 12 Żydów, zatrudnionych w miejscowej fabryce, natomiast później – kolejnych 48 niezdolnych już do pracy.

Po wojnie Żydzi już nie powrócili do Baranowa. Społeczeństwo Baranowa Sandomierskiego ufundowało na cmentarzu żydowskim pomnik na zbiorowej mogile zamordowanych Żydów z getta baranowskiego, których ciała oprawcy spalili. Jest tu także tablica poświęcona pamięci około 60 Żydów rozstrzelanych przez Niemców na cmentarzu w dwóch egzekucjach w 1941 i 1942 roku.

 

Print
Fußnoten
  • [1.1] Osiński A., Baranów Sandomierski, miasto, zamek, gmina, Krosno 1999, s. 32.
  • [1.2] Kowalski W., Ludność żydowska a duchowieństwo archidiakonatu sandomierskiego XVII–XVIII wieku, „Studia Judaica” 1998, nr 2, s. 179.
  • [1.1.1] Osiński A., Baranów Sandomierski, miasto, zamek, gmina, Krosno 1999, s. 32.
  • [1.3] Osiński A., Baranów Sandomierski, miasto, zamek, gmina, Krosno 1999, s. 34.
  • [1.4] Michalewicz J., Żydowskie okręgi metrykalne i żydowskie gminy wyznaniowe w Galicji doby autonomicznej, Kraków 1995, s. 154.
  • [1.5] Orłowicz M., Ilustrowany przewodnik po Galicji, Lwów 1914, s. 350.
  • [1.6] Wierzbieniec W., Żydzi w województwie lwowskim w okresie międzywojennym, Rzeszów 2003, s. 62.