Pojedyncze wzmianki na temat Żydów mieszkających w Dobczycach pojawiają się już w połowie XVI wieku[1.1], wedle niektórych źródeł – w 1564 roku[1.2].

Jednak pierwsza pewna informacja pochodzi dopiero z XVII wieku. W księgach miejskich odnotowano, że w 1616 r. Marcin Zabłocki kupił w Dobczycach od Żyda krakowskiego Herstera piekarnię z zagrodą. Wiemy stąd, że Żydzi nie tylko zamieszkiwali Dobczyce, ale prowadzili tu też swoje interesy. Nigdy jednak nie stanowili dużej grupy. Dane z 1848 r.wskazują, że z pośród 3548 mieszkańców tylko 41 było Żydami.

Utworzenie gminy nastąpiło dopiero pod koniec XIX wieku. Ze względu na niewielką liczebność gmina ta nigdy nie posiadała własnego cmentarza, a swoich zmarłych grzebała w Myślenicach, Wieliczce oraz Krakowie. W 1910 r. w miasteczku było 404 Żydów, co stanowiło 11% ogółu mieszkańców.

Żydzi zamieszkujący Dobczyce zajmowali się handlem, szynkarstwem oraz rzemiosłem. Na przełomie XIX i XX w. wzrosła ich rola w handlu i szynkarstwie, co budziło sprzeciw ludności chrześcijańskiej i prowadziło nawet do niszczenia żydowskich karczm i browarów. Wypieranie z handlu mieszczan dobczyckich skłoniło ich do założenia Kółka Rolniczego zajmującego się zaopatrzeniem kupców chrześcijańskich w żywność i produkty rolne.

Również udział Żydów dobczyckich w rzemiośle budził gwałtowne emocje wśród chrześcijan, o czym świadczy następujący zapis z kroniki parafialnej:

Komitet Parafialny wyraził zgodę Wincentemu Koperze na budowę budynku mieszkalnego za wozownią plebańską, gdzie dawniej stał dom i garbarnia Żyda Stambergera. Ten dom i garbarnia zostały w roku 1886 umyślnie podpalone z namową Izydora Drożdża za pieniądze.[1.3]

Garbarstwo i handel skórami stanowiły specjalizację dobczyckich Żydów. Na początku XX w. Salomon Schreiber prowadził garbarnię skór juchtowych, a Kiwa Kurzman, Lejb Munzer, Jakub Munzer, Hersz Gasller i Aron Waldman oprócz garbarstwa trudnili się także handlem skórą i gotowymi wyrobami skórzanymi. W okresie międzywojennym liczba garbarzy wzrosła. W 1918 r. do cechu wstąpił Wolf Schreiber, w 1919 r. – Mojżesz Waldman i Izaak Pistol, w 1922 r. – Izaak Kurzman, w 1925 r. – Szaim Pollak, a w 1927 r. – Dawid Mincer.

Nie wiemy jak wyglądało kształcenie dobczyckich garbarzy, bowiem dokumenty cechowe spłonęły w 1939 roku. Możemy jednak przypuszczać, że młodzi adepci odbywali naukę u swoich ojców. Potwierdza to protokół posiedzenia Zarządu Cechu Zbiorowego, podczas którego wydano świadectwo ukończenia nauki w zawodzie garbarskim. Otrzymał je Mojżesz Waldman z Dobczyc, który odbył naukę u swojego ojca Hirsza Waldmana, posiadającego prawo kształcenia uczniów na podstawie karty przemysłowej wystawionej przez starostwo powiatowe w Wieliczce w dniu 31 grudnia 1890 roku [1.4].

Przed wybuchem II wojny światowej wśród dobczyckich Żydów można było znaleźć przedstawicieli niemal każdego zawodu. Właścicielem tartaku był Friedmann, młyna – Heller, ubojem rytualnym trudnił się Salomon Rozen, sklep spożywczy prowadził Eisenamann. Było również dwóch adwokatów: Kaufer i Waldman oraz dentysta Silberstein. Gmina, pomimo że była nieliczna (około 700 osób) była dobrze zorganizowana. Posiadała bożnicę przy ul. Jagiellońskiej oraz rabina o nazwisku Fajerstejn. Naprzeciwko synagogi przy dzisiejszej ulicy Witosa znajdowała się mykwa, której ruiny zachowały się do dnia dzisiejszego. Największą aktywnością polityczną wykazywali się syjoniści, czynni od lat 20. XX w., którzy posiadali swój kibuc, przedszkole, klub sportowy oraz kółko teatralne.

Nadejście Niemców we wrześniu 1939 r. spowodowało narzucenie dobczyckim Żydom reżimu obozu pracy. Historia gminy zakończyła się w sierpniu 1942 r., kiedy to niemieckie władze okupacyjne wydały polecenie, Żydzi z Dobczyc udali się do getta w Wieliczce. 27 sierpnia 1942 r. nastąpiła likwidacja wielickiego getta. Jego ofiary trafiły do obozu zagłady w Bełżcu.

Obecnie na terenie miasta nie ma niemal żadnych śladów po gminie. Młyn i tartak oraz wiele domów, należących do żydowskich mieszkańców, pochłonął zalew; tylko po mykwie zostało tylko kilka cegieł.

 

Nota bibliograficzna

  • Dobczyce, [w:] The Encyclopedia of Jewish Life Before and During the Holocaust, t. I, red. S. Spector, G. Wigoder, New York 2001.
  • Dziewoński L., Rzemiosło Dobczyc na przestrzeni dziejów, Dobczyce 2007
  • Kawalec L., Dobczyce te mniej znane. Śladem mogił, Dobczyce 2004.
Print
Fußnoten
  • [1.1] Kiryk F., Rozwój urbanizacji Małopolski XIII–XVI wiek. Województwo krakowskie, Kraków 1985, s. 48.
  • [1.2] Dobczyce, [w:] The Encyclopedia of Jewish Life Before and During the Holocaust, t. I, red. S. Spector, G. Wigoder, New York 2001, s. 316.
  • [1.3] Archiwum Parafialne w Dobczycach, Kronika Parafii Dobczyce 1845–1910.
  • [1.4] Archiwum Izby Rzemieślniczej Kraków, Książka protokołów posiedzeń, fascykuł 13, teczka 40, L. p. 4.