Tereny obecnego Krakowa zamieszkałe były od czasów prehistorycznych. Badania archeologiczne dowodzą, iż najstarsze ślady pobytu człowieka pochodzą z okresu paleolitu (około 100 tys. lat p.n.e.). Z czasem na terenie dzisiejszego Krakowa przybywało siedzib ludzkich. Osady powstawały na żyznych terenach nadwiślańskich i okolicznych rzek. Wokół rozpościerały się wzgórza, ważne jako ośrodki obronne (w tym najważniejszy – Wawel – który swą nazwę wywodzi od staropolskiego słowa „wąwel” – „suche wzniesienie nad mokradłami”), niedaleko znajdowały się lasy Puszczy Niepołomickiej oraz bogactwa naturalne jak sól kamienna. Niewątpliwie te dogodne walory środowiska naturalnego sprzyjały pierwszemu osadnictwu na ziemiach krakowskich.

Na przełomie w VII i VIII w Krakowie powstały prawdopodobnie kopce Krakusa (legendarnego założyciela miasta) i Wandy (która zgodnie z tutejszą legendą, rzuciła się w otchłań rzeki, sprzeciwiając się małżeństwu z Niemcem). Historyczna część miasta znajdowała się na Wzgórzu Wawelskim, otoczonym rozlewiskami Wisły. Powstanie grodu datuje się na wiek IX, wówczas prawdopodobnie stał się on ważnym ośrodkiem plemiennego państwa Wiślan. Najstarsza wzmianka o Krakowie pochodzi natomiast z roku 965, kiedy to żydowski kupiec i podróżnik Ibrahim ibn Jakub w swej relacji o państwach słowiańskich wymienił Kraków jako ważny ośrodek polityczno-administracyjny, bogaty gród leżący na skrzyżowaniu handlowych szlaków (m.in. szlaku bursztynowego). Jego obszar nie ograniczał się wówczas jedynie do Wzgórza Wawelskiego, ale rozciągał się dalej – na okolice dzisiejszego placu przy kościele św. Marii Magdaleny.

W drugiej połowie X w. Mieszko I wcielił Kraków w granice państwa polskiego. Od tego momentu historia miasta splata się z dziejami Polski. W czasie zjazdu gnieźnieńskiego w 1000 r., przy grobie św. Wojciecha, Bolesław Chrobry ustanawiając organizację kościelną w kraju powołał m. in. biskupstwo w Krakowie. W tym czasie rozpoczęto także budowę katedry wawelskiej. Jednakże pierwsi władcy politycznie i administracyjnie związani byli z Gnieznem. Dopiero Kazimierz Odnowiciel w 1038 r. uczynił gród wawelski swoją siedzibą, tym samym ustanowił Kraków stolicą Polski. W okolicy zaś ufundował klasztor tyniecki i sprowadził do Małopolski zakonników św. Benedykta, którzy odegrali ważną rolę w procesie odbudowy kościoła i umacniania chrześcijaństwa. W 1076 r. w krakowskiej katedrze koronował się na króla Bolesław Śmiały.

Kraków bardzo szybko stal się duchową stolicą Polski. W połowie XIII w. w mieście było 25 kościołów. Działały liczne zgromadzenia zakonne, m. in. klasztor Norbertanek na Zwierzyńcu, opactwo Cystersów w Mogile, franciszkanie. Ich rola nie ograniczała się jedynie do spraw religijnych; w znaczący sposób przyczyniali się do rozwoju oświaty i szkolnictwa. Kolejni władcy dążyli do rozbudowy i rozwoju miasta, w którym w XII wieku istniała zasobna biblioteka oraz szkoła katedralna, będąca wówczas najlepszą polską uczelnią. W tym czasie Kraków składał się z szeregu luźno związanych osad położonych na wzniesieniach terenu. Centralnym miejscem było Wzgórze Wawelskie. W jego północno-wschodniej części wznosił się gród książęcy oraz budowle sakralne, natomiast południowo-zachodni teren wzgórza stanowił ufortyfikowane podgrodzie, zamieszkałe przez ludność kupiecką i rzemieślniczą.

W drugiej połowie XII w. do Krakowa wtargnęli Tatarzy – miasto zostało zniszczone i splądrowane. W następnych latach miasto odbudowano, powstały nowe, gotyckie budowle. 5 czerwca 1257 r. w Koperni koło Szydłowca[1.1], za panowania Bolesława Wstydliwego, nastąpiła lokacja Krakowa na prawie magdeburskim. Wraz z aktem lokacyjnym mieszkańcy otrzymali wiele praw i przywilejów. W ramach lokacji wytyczono ogromny rynek i wychodzące od niego prostopadle ulice. Tym samym powstał charakterystyczny szachownicowy układ miasta, w który wpasowane zostały budowle powstałe wcześniej m. in. kościół Mariacki czy kościół św. Wojciecha. Wytyczono wówczas także Rynek Główny, będący dzisiaj wizytówką miasta.

We wczesnym średniowieczu Kraków stał się ważnym ośrodkiem gospodarczym. Swój cech posiadali rzemieślnicy, rozwijał się handel, w tym handel solą (pochodzącą z pobliskich kopalń w Bochni i Wieliczce) oraz ołowiem i miedzią (ze złóż w Olkuszu). Ważną rolę w mieście odgrywali mieszczanie – początkowo przede wszystkim Niemcy. Na ten okres datuje się także osadnictwo Żydów w okolicach dzisiejszej ul. Św. Anny, a wówczas ulicy żydowskiej.

W 1286 r. w mieście rozpoczęto budowę fortyfikacji w postaci fos i budowli drewniano-ziemnych, z czasem wzbogaconych o mury obronne, baszty strzelnicze, bramy wjazdowe itp.

Na początku XIV w. nastąpiło zjednoczenie Polski. 20 stycznia 1320 r. w katedrze wawelskiej w Krakowie koronował się książę krakowski i sandomierski Władysław Łokietek. On też, jako pierwszy władca Polski po śmierci został pochowany na Wawelu. 25 kwietnia 1333 r. nastąpiła koronacja Kazimierza Wielkiego. W 1364 r. król ten zwołał do Krakowa wiele koronowanych głów Europy; spotkanie uwieńczone zostało wspaniałą ucztą u krakowskiego kupca i bankiera Mikołaja Wierzynka.

27 lutego 1335 r. Kazimierz Wielki lokował na prawie magdeburskim nowe miasto – Kazimierz, które otoczono osobnymi fortyfikacjami[1.2]. Kazimierz szybko stał się ważnym ośrodkiem produkcyjnym i handlowym. Na jego terenie osiedlali się także Żydzi.

W 1366 r. dekretem królewskim do rangi miasta podniesiono osadę Kleparz, lokując ją również na prawie magdeburskim, nazwaną wcześniej Florencją – od kościoła św. Floriana). Teren Kleparza wprawdzie nigdy nie został otoczony murami – jednakże i on stał się ważnym ośrodkiem rzemieślniczo-handlowym.

Za czasów Kazimierza Wielkiego rozkwitł krakowski handel, rozbudowano Sukiennice – średniowieczne hale targowe. Powstały nowe świątynie, a na Wawelu król wzniósł wspaniały gotycki zamek. Ponadto założono wodociągi, wybrukowano ulice, rozbudowano łaźnie i rozwinięto szpitalnictwo. 12 maja 1364 r. władca ufundował Akademię Krakowską, która z czasem przekształciła się w Uniwersytet Jagielloński. W ten sposób Kraków stał się ważnym ośrodkiem uniwersyteckim w Europie środkowej (w tym czasie istniał jedynie uniwersytet w Pradze). W skład akademii wchodziły trzy wydziały: sztuk wyzwolonych, prawa i medycyny.

Kolejnym władcą, który odegrał ważną rolę w dziejach miasta był Władysław Jagiełło. Jego uroczysty wjazd odbył się w 1386 roku. W katedrze wawelskiej odbył się jego chrzest, a następnie ślub z królową Jadwigą i koronacja. Właśnie Jadwiga stała się przy Jagielle „dobrym duchem” miasta. Lubiana przez mieszkańców, fundatorka licznych kościołów – zmarła przedwcześnie w połogu w 1399 r. (ponad 600 lat później została kanonizowana przez papieża Jana Pawła II).

Kraków w XV wieku, jako siedziba Jagiellonów, stał się stolicą potężnej, wielonarodowej monarchii, ośrodkiem ożywionego rozwoju kulturalnego, artystycznego i naukowego. Dzięki wsparciu ze skarbca królewskiego znacznie wzrosła ranga Akademii Krajowskiej – utworzono czwarty wydział, teologiczny, zakupiono budynki (m. in. kosztem przesiedlania Żydów). W mieście coraz częściej można było spotkać studentów z Węgier, Czech, Moraw, Pomorza czy krajów Europy Zachodniej. Był wśród nich Mikołaj Kopernik[1.3]. W tym okresie w mieście przebywał Wit Stwosz – autor słynnego ołtarza w kościele Mariackim. Od 1432 r. w Krakowie odbywały się co roku trzy jarmarki – w maju, czerwcu i we wrześniu. Miasto zostało dodatkowo otoczone fosą, a u wylotu Bramy Floriańskiej (powstałej w 1300 r.) wybudowano charakterystyczny Barbakan. Wiek XV okazał się pomyślny także dla gospodarki – rozwijał się handel (miasto należało do Hanzy, powołano kongregację kupiecką), rzemiosło. To stulecie to także okres wygnania społeczności żydowskiej z Krakowa – Żydzi masowo osiedlili się oni wówczas na Kazimierzu.

Na przełomie XV i XVI w. została przebudowana rezydencja królewska na Wawelu. Dzięki wysiłkom włoskich architektów stała się perłą architektury renesansowej, a Bartolommeo Berrecci wzniósł przy katedrze kaplicę Zygmuntowską, stanowiącą mauzoleum monarsze, nie mające sobie równych w całej Polsce.

W tym okresie na tronie zasiadł Zygmunt Stary (1507–1548), który niechętnie opuszczał swoją wawelską rezydencję. Na Wawelu bezustannie odbywały się zjazdy, bale i turnieje, obradował sejm, przyjmowano poselstwa. Małżonka króla, Włoszka Bona Sforza wniosła do Krakowa nowe obyczaje i kulturę rodem z Półwyspu Apenińskiego. W 1520 r. na katedralnej dzwonnicy zawisł „Zygmunt” – największy dzwon polski. W 1526 r. zamówiono we Flandrii słynne arrasy wawelskie, zrealizowane wedle projektu Michała Coxiena. W 1525 r. miało miejsce jeszcze jedno doniosłe wydarzenie w dziejach kraju. Na rynku krakowskim odbył się „hołd pruski”, w trakcie którego wielki mistrz krzyżacki Albrecht Hohenzollern złożył hołd królowi polskiemu. XVI wiek to złoty okres dla rozwoju kultury w Krakowie. Na uniwersytecie, w pałacu biskupim, na dworze królewskim działało wielu wybitnych humanistów, architektów, twórców. W drugiej połowie XVI w. przez miasto przeszła fala nowinek religijnych.

W 1548 r. zmarł Zygmunt Stary, a jego syn, król Zygmunt August spędzał w Krakowie znacznie mniej czasu. Podobnie jego następcy. Henryk Walezy już po czterech miesiącach uciekł do Francji, aby tam objąć tron. Stefan Batory wojował na wschodzie. Pod koniec XVI wieku nastąpiło pewne zahamowanie rozwoju miasta, a w 1587 r. zostało ono nawet oblężone przez austriackiego księcia Maksymiliana, pretendenta do korony polskiej. W 1609 r. król Zygmunt III Waza, tuż po narodzeniu syna Jana Kazimierza, wyjechał na wojnę pod Smoleńsk, a następnie osiadł wraz z rodziną w Warszawie. Spowodowało to w konsekwencji wyjazd z Krakowa wielu możnowładców. Miasto straciło rangę stolicy i centralnego ośrodka władzy, a Wawel stał się jedynie miejscem królewskich koronacji i pogrzebów.

Wiek XVII i XVIII to okres stopniowego upadku znaczenia miasta. W połowie XVII w. Kraków został zdobyty przez Szwedów podczas tzw. potopu (1655–1660). Najeźdźcy zniszczyli także prawie doszczętnie sąsiedni Kazimierz. Okupacja trwała dwa lata, przyczyniając się w znacznej mierze do zniszczenia ekonomicznego miasta i jego mieszkańców. Nakładano wysokie kontrybucje, przeprowadzano konfiskaty, wywieziono wiele cennych pamiątek i dzieł sztuki[1.4]. Dodatkowo ludność Krakowa ucierpiała podczas powodzi spowodowanej wylewem Wisły oraz ataku czarnej ospy (zmarło wtedy ponad 20 tys. osób).

Miasto praktycznie wyludniło się. W wyniku epidemii i klęsk naturalnych zmarło ponad 24 tys. mieszkańców Krakowa (w tym 3500 Żydów). Wiele domów stało pustych. Śmierć dosięgała zarówno biednych, jak i bogatych (m. in. wybitnego matematyka Jana Brożka). Po „potopie” do miasta przybył król Jan Kazimierz z małżonką, jednak z powodu zniszczeń na Wawelu zamieszkał on w pałacu biskupim. „Po ulicach leżało pełno chorych, nie uprzątnięto jeszcze ciał tych którzy poumierali i tych których pozabijały pociski. (...) domy stały w ruinie, zaostrzały zrównane z ziemią lub strawione przez ogień. Rynek pozagradzany był umocnieniami i palisadami”.

Sytuacja w mieście poprawiła się na krótko w okresie panowania Jana III Sobieskiego. Dokonał on zmian w sposobie zarządzania miastem przez rade miejską, wspierał Żydów i protestantów. Z pobliskiego Łobzowa udał się na wojnę; tu też witano zwycięzcę odsieczy wiedeńskiej w grudniu 1683 roku.

W czasach panowania Augusta II Mocnego nastąpił dalszy upadek miasta. W 1700 r. wojska szwedzkie ponownie wkroczyły do Polski, a w czasie okupacji Krakowa nałożyły na mieszkańców wysoką kontrybucję. Największe zniszczenia miały miejsce na Wawelu, gdzie w wyniku zaprószenia ognia uległa zniszczeniu duża część królewskiego pałacu. W XVIII w. ponownie dała też znać o sobie zaraza. W 1731 r., na Wawelu (częściowo odbudowany) odbyła się ostatnia krakowska koronacja – Augusta III Sasa. Ostatni z królów, Stanisław August Poniatowski, w Krakowie był gościnnie tylko jeden raz, w 1787 roku. Mimo licznych kroków poczynionych dla ratowania ważnego niegdyś ośrodka i jego zabytków (m.in. pomoc finansowa króla Stanisława Augusta Poniatowskiego) nie zdołano uratować gospodarki miasta. Pewne rezultaty przyniosła jedynie reforma Uniwersytetu Jagiellońskiego przeprowadzona przez Hugo Kołłątaja w latach 1777–1780. W jej efekcie wprowadzono do nauki język polski, utworzono nowe wydziały. Z inicjatywy Kołłątaja powstała pierwsza w Polsce uniwersytecka klinika medyczna, obserwatorium astronomiczne i ogród botaniczny.

W drugiej połowie XVIII w. Kraków stał się areną walk w okresie konfederacji barskiej. Latem 1768 r. wojska rosyjskie wkroczyły do miasta. Jednakże największym ciosem stał się dla Krakowa dokonany w 1772 r. pierwszy rozbiór Polski. W czasie pertraktacji dotyczących przynależności Krakowa i Kazimierza, Austriacy początkowo chcieli, aby to Kazimierz stał się najważniejszym ośrodkiem administracyjnym. Jednakże, ponieważ w 1776 r. powrócił on do Polski – władze zaborcze stanęły przed dylematem braku na tym terenie ośrodka centralnego. Komisarz cyrkularny przeniósł swoją siedzibę do Ludwinowa, a u podnóża Góry Lasoty podjęto decyzję o rozbudowie pobliskiej osady, którą nazwano Podgórzem (czasami w materiałach można spotkać nazwę „Josephstadt” – jednak nie ma dokumentów potwierdzających tę nazwę.

Historia Pogórza sięga czasów średniowiecza – świadczy o tym obecność kopca Krakusa oraz kościółka św. Benedykta.[1.5]. Od 1781 r., zaczęli się tutaj osiedlać rzemieślnicy i kupcy, zachętą do osadnictwa był wydany patent kolonizacyjny zezwalający m.in. protestantom na swobodę praktyk religijnych. 26 lutego 1784 r. Podgórze otrzymało prawa miejskie. Dzięki dogodnemu położeniu komunikacyjnemu miasto rozwijało się prężnie i szybko. W 1787 r., miało już 108 domów, a liczba ludności zbliżała się do tysiąca. Powstawały w nim budynki przemysłowe i administracyjne, składy solne, funkcjonowało także wiele dworków – zajazdów. Pierwszym prezydentem Podgórza został Jędrzej Komarnicki.

W 1822 r. nowe miasto liczyło 1900 mieszkańców; w 1870 r. – 4252 mieszkańców; w 1889 r. – 12 530 mieszkańców. Źródłem sukcesu lokacji Podgórza był rozwój przemysłu. Na jego terenie działały cztery kamieniołomy (kamień przerabiano w tzw. wapiennikach, m. in. w fabryce cementu Bonarka), fabryka wyrobów żelaznych Holfstadtera, huta żelaza, walcownia i cynkownia blachy, fabryka sody, fabryka nawozów „Liban”. Wiele inwestycji była inicjowanych przez Żydów. Obok gospodarki na Podgórzu kwitło życie społeczne i kulturalne – tu mieszkał aktor Juliusz Osterwa oraz Wojciech Bednarski – pedagog i dyrektor szkoły. Funkcjonowało gimnazjum, szkoły techniczne, biblioteki, Towarzystwo Sokół.

W tym okresie doszło także, dzięki nowym regulacjom prawnym, do połączenia Krakowa, Kazimierza i Kleparza w jedną strukturę miejską, choć ostatecznie proces ten zakończył się dopiero w czasie zaborów austriackich.

W 1794 r.,  podczas insurekcji, na krakowskim Rynku Tadeusz Kościuszko ślubował rodakom walkę o obronę granic i odzyskanie niepodległości narodu. Rok później nastąpił rozbiór, który przypieczętował kres dotychczasowego statusu Krakowa. Miasto znalazło się na terenie zaboru austriackiego. 5 stycznia 1796 r. oddziały wojsk austriackich uroczyście wjechały do Krakowa. W mieście zaczął się proces germanizacji. Językiem urzędowym stał się niemiecki, funkcjonował niemiecki teatr, wydawano niemieckie gazety. Akademia Krakowska spadła do rangi prowincjonalnej uczelni, na której zajęcia odbywały się częściowo po niemiecku.

Jednocześnie w mieście wprowadzano zmiany „cywilizacyjne”. Dokonano podziału miasta na 4 dzielnice, wybudowano most na Wiśle, otwarto cmentarz, zwany dziś Rakowickim. Z drugiej strony rozebrano część murów obronnych miasta, kościoły – zatrącając bezpowrotnie niektóre cenne zabytki. Na Wawelu urządzono koszary.

Z początkiem XIX w. wydawało się, że sytuacja Krakowa uległa poprawie. Miasto zostało przyłączone do Księstwa Warszawskiego. Na krótko znów odżyła polska mowa, teatr, szkolnictwo. Zmiany widoczne były także na polu gospodarczym i ekonomicznym. Kraków stał się miastem „wolnohandlowym”. Stan ten utrzymał się do klęski Napoleona, jednakże jego upadek nie przekreślił całkowicie roli Krakowa.

Podczas Kongresu Wiedeńskiego (1815) ustalono, że Kraków wraz z okręgiem stanowić będzie Rzeczpospolitą Krakowską pod nadzorem Austrii, Rosji i Prus (Podgórze wróciło do Austrii). W obrębie Rzeczpospolitej Krakowskiej obok Krakowa znalazły się przedmieścia, 4 okoliczne miasteczka, 223 wsie. Władzę sprawował Senat Rządzący na czele z prezesem (pierwszy funkcję tę pełnił hr. Stanisław Wodzicki) oraz Zgromadzenie Reprezentantów. W mieście w tym czasie mieszkało 23 tys. osób. Jako jedyny w miarę wolny polski ośrodek, Kraków stał się centrum patriotycznym i rewolucyjnym. Stał się też szybko miejscem pochówku narodowych bohaterów, m. in. ks. Józefa Poniatowskiego (1817) i Tadeusza Kościuszki (1818).

W 1846 r. wybuchło w mieście powstanie krakowskie pod wodzą Dembowskiego i Tyssowskiego, szybko jednak stłumione przez zaborcę. Po jego upadku miasto przyłączono do monarchii austriackiej. Należało do Królestwa Galicji i Lodomerii, w którym zajmowało pozycję nr 2 – po stołecznym Lwowie. Jeszcze w 1844 r. zaczęto budowę dworca kolejowego jako stacji Kolei Krakowsko-Górnośląskiej. Pociągi ruszyły w 1847 roku. W latach 1851–1856 miasto przecięła Kolej Karola Ludwika, zapewniając połączenia z Wiedniem i Lwowem. Rozwój szlaków transportowych tchnął nowego ducha w rozwój miasta.

W 1900 r. miasto liczyło 90 tys. mieszkańców. Ważnymi działaniami podejmowanymi wówczas przez samorząd (m. in. prezydent Juliusz Leo) były m.in. akcja wodociągowa oraz uporządkowanie sieci rzecznej, m.in. przez zasypanie koryta Starej Wisły i założenie w tym miejscu Plant Dietlowskich. Elektryfikacja miasta nastąpiła tuż przez wybuchem wojny. W tym okresie w Krakowie podejmowano liczne inwestycje architektoniczne – wznoszono pomniki m.in. Adama Mickiewicza, stojący na Rynku, czy pomnik Grunwaldzki z pl. Matejki, stawiano okazałe kamienice np. na ul. Karmelickiej, Studenckiej, Dietla. Odrestaurowano Sukiennice, zaprojektowano i wybudowano gmach Teatru Miejskiego. Zmodernizowano system fortyfikacji miasta. W latach 1910–1915 ogłoszono i częściowo wprowadzono plan regulacyjny tzw. Wielkiego Krakowa. Przyniósł on poszerzenie granic administracyjnych miasta, które wchłonęło znajdujące się w jego otoczeniu miasteczka, osady i wsie. 

W pierwszych latach XX w., Kraków był czołowym ośrodkiem kultury polskiej. Swoją działalność naukową rozwijał Uniwersytet Jagielloński – skupiający studentów nie tylko z Galicji. Prężnie działała Akademia Umiejętności, a także liczne placówki naukowe jak Muzeum Narodowe, Muzeum Etnograficzne czy Archiwum Akt Dawnych. Funkcjonowały organizacje, np. Towarzystwo Miłośników Historii i Zabytków Krakowa, Towarzystwo Lekarskie, Uniwersytet Ludowy. Aktywnie działał Teatr Miejski, skupiający wybitnych reżyserów i aktorów (np. Juliusz Solski, Józef Kotarbiński). Sztuki plastyczne uprawiali m.in. Wojciech Kossak, Julian Fałat, Józef Mehoffer – wystawy systematycznie odbywały się w Pałacu Sztuki[1.6].

Od początku XX w. w Krakowie aktywną działalność prowadziły organizacje czynu zbrojnego, których celem było powołanie i wyszkolenie kadr wojskowych, aby te w odpowiednim momencie mogły stanąć do walki o nieodległą Polskę. Dlatego w Krakowie, częściowo za aprobatą Austriaków, powołano m. in. Związek Walki Czynnej, Sokole Drużyny Polowe, Armię Polską, Drużyny Strzeleckie itp. 6 sierpnia 1914 r. wyruszyła  z krakowskich Oleandrów Pierwsza Kompania Kadrowa, która w godzinach porannych, w Michałowicach, weszła na teren zaboru rosyjskiego. Jeszcze w sierpniu arcyksiążę Fryderyk powołał Legiony Polskie.

Jednak wraz z wybuchem I wojny światowej sytuacja w mieście nie była łatwa. W obawie przed wojskami rosyjskimi z miasta ewakuowało się kilkadziesiąt tysięcy osób[1.7], choć Kraków był uznawany za jedną z najpotężniejszych twierdzy monarchii habsburskiej (m.in. dzięki umocnieniom i systemom fortyfikacji jakie otaczały miasto). W czasie walk, zresztą krótkotrwałych, samo miasto nie ucierpiało znacznie, ale groźniejsze okazały się skutki ogólnogospodarcze i ekonomiczne, które pociągały za sobą biedę, bezrobocie, głód i niezadowolenie społeczne. Sytuacja zaczęła się stabilizować dopiero w okresie międzywojennym.

Polskie flagi zawisły w Krakowie już 31 października 1918 r., w czasie, kiedy inne miasta w kraju znajdowały się jeszcze pod okupacją państw centralnych. Właśnie w Krakowie swoją pracę rozpoczęła Polska Komisja Likwidacyjna na czele której stanął Wincenty Witos[1.8]. W mieście nastroje były bardzo podniosłe – odbywały się liczne manifestacje patriotyczne, wiece, nabożeństwa. Wierzono, że powstanie Polska niepodległa. Wiara ta integrowała i spajała mieszkańców Krakowa – chrześcijan i Żydów.  Przystąpiono do rozwiązywania bieżących problemów społeczno-politycznych  m.in. uzupełniono radę miejską o 24 radnych, rozwiązywano problemy aprowizacyjne mieszkańców, walczono z epidemią grypy „hiszpanki”, a także z utrzymaniem rangi „stolicy kultury” poprzez dalszy rozwój Uniwersytetu Jagiellońskiego, Muzeum Narodowego, Akademii Sztuk Pięknych itp. Tym samym po odzyskaniu niepodległości w 1918 r. Kraków stał się ważnym ośrodkiem administracji lokalnej, kultury i sztuki.

W 1921 r. w Krakowie mieszkało 183 706 osób, Był to czwarty pod względem mieszkańców ośrodek po Warszawie, Łodzi i Lwowie; w okresie międzywojennym Kraków wyprzedził jeszcze Poznań[1.9].

Kraków w okresie międzywojennym  był miastem wielokulturowym – wedle spisu z 1921 r. mieszkali tu Polacy (84,3%), Żydzi (14,7%), oraz ludność niemiecka, ukraińska, rosyjska (1%). W 1931 r. było 219 286 mieszkańców Krakowa, z czego 45 800 stanowili Żydzi (20,9%).

W okresie międzywojennym podstawą prawną funkcjonowania krakowskiego samorządu był statut miejski z 1901 r. (z późniejszymi zmianami). Taki stan prawny istniał do 1933 r., kiedy weszła w życie ustawa samorządowa. Dwukrotnie rozwiązano radę miejską – w 1924 i 1931 roku. Pierwszym prezydentem Krakowa w Polsce niepodległej był Jan Kanty Fedorowicz – wieloletni radny miejski, początkowo konserwatysta, od 1907 r. demokrata. W latach 1911–1914 był posłem na Sejm Krajowy galicyjski. Gdy został wybrany posłem do Sejmu Ustawodawczego, swoje obowiązki w dużej mierze powierzył zastępcom-wiceprezydentom. J. K. Fedorowicz zmarł w 1924 r., przed upływem kadencji. Wojewoda rozwiązał Radę Miejską a jej zadania powierzył komisarzowi rządowemu, trzem wiceprezydentom oraz 36-osobowej radzie przybocznej[1.10]. Sprawa zakończyła się w 1926 r., wraz z reaktywacją Rady Miejskiej. Do tego czasu funkcje komisarza pełnili kolejno Zdzisław Wawrausch i Witold Ostrowski. Na pierwszym posiedzeniu reaktywowanej Rady dokonano wyboru prezydenta. Został nim Karol Rolle, również z wieloletnim doświadczeniem radnego. Od 1913 r. Rolle pełnił funkcję drugiego zastępcy burmistrza Podgórza. Był jednym z założycieli Bezpartyjnego Bloku Współpracy z Rządem – z ramienia tego ugrupowania dwukrotnie zasiadał w Senacie (1928, 1930). Reaktywowana Rada Miejska została ponownie rozwiązania w 1931 roku. W tymże 1931 r. kolejnym prezydentem został Władysław Belina-Prażmowski – legionista, pułkownik Wojska Polskiego. Sprawował on swój urząd w trudnym okresie kryzysu gospodarczego raptem przez półtora roku – do czasu przyjęcia nominacji na wojewodę lwowskiego. Następnym prezydentem został w 1933 r. Mieczysław Kaplicki.

Wejście w życie ustawy samorządowej stało się przyczynkiem do dalszych zmian w Radzie. Pierwsze wybory według nowej ordynacji odbyły się 10 grudnia 1933 r., przy frekwencji wynoszącej 70%[1.11]. Zakończyły się one zwycięstwem sanacji oraz Żydowskiego Bezpartyjnego Bloku Współpracy Gospodarczej. Prezydentem ponownie został Mieczysław Kaplicki, który wprowadził politykę oszczędną, starając się nie pogłębiać zadłużenia gminy, a z drugiej strony skrupulatnie wykorzystując otrzymane środki. W 1938 r. odbyły się kolejne wybory samorządowe – tym razem zakończone klęską sanacji, a zwycięstwem ugrupowań socjalistycznych i Stronnictwa Narodowego. W styczniu 1939 r. prezydent Kaplicki złożył rezygnację z piastowanej funkcji. W związku z impasem w radzie nie udało się dokonać w 1939 r. wyboru prezydenta. Początkowo funkcję tymczasowego prezydenta pełnił notariusz Bolesław Czuchajewski, a od początku września 1939 r. – Stanisław Klimecki, szybko aresztowany przez Niemców (po raz pierwszy 20 września).

W okresie międzywojennym w Krakowie życie polityczne było niezwykle intensywne. Działało wiele ugrupowań politycznych. Wśród najważniejszych należy wymienić konserwatystów – ugrupowanie nieliczne, ale o silnym autorytecie i głębokim niegdyś związku z dworem cesarskim, które w międzywojennym Krakowie nie potrafiło się już odnaleźć. Podobnie jak demokraci, reprezentowani początkowo również przez znane osobistości świata politycznego. Istotnym novum stanowiły ugrupowania chrześcijańsko-społeczne oraz narodowcy. Krakowską lewicę tworzyli socjaliści. Natomiast ugrupowania chłopskie czy komunistyczne nie odgrywały na arenie polityki Krakowa znaczącej roli[1.12]. Po przewrocie majowym w Krakowie powstał z inicjatywy prezydenta Rollego Bezpartyjny Blok Współpracy z Rządem, który odegrał znaczną rolę w wyborach parlamentarnych. W latach 30. XX w. znaczną aktywność wykazywało Stronnictwo Narodowe, którego działania skierowane było m.in. przeciwko Żydom.

Kraków z racji rangi „miasta królewskiego” był często areną ważnych wydarzeń politycznych, społecznych i kulturalnych. Niewątpliwie takim wydarzeniem były uroczystości pogrzebowe w maju 1935 r., zorganizowane po śmierci marszałka Józefa Piłsudskiego, który został pochowany w krypcie św. Leonarda na Wawelu[1.13]. Uroczystości te były największą patriotyczną manifestacją w okresie międzywojennym w Krakowie. Hołdem oddanym marszałkowi był także wybudowany na Słowińcu kopiec Józefa Piłsudskiego, który można oglądać do dnia dzisiejszego.

Międzywojnie to także inwestycje komunikacyjne, urbanistyczne, budowlane. Powstał port lotniczy w Czyżynach, wybudowano nowy most na Wiśle (most Piłsudskiego), rozbudowano linie tramwajowe. Zabudowano Aleje Trzech Wieszczów, powstał gmachy Biblioteki Jagiellońskiej, Muzeum Narodowego, Banku PKO, Szpitala im. Narutowicza i inne. Wybudowano osiedle Ofierskie na Olszy oraz domy mieszkalne w rejonie Cichego Kącika. W przededniu wybuchu II wojny światowej liczba mieszkańców Krakowa wynosiła 259 tys. osób.

Wraz z wybuchem II wojny światowej w Krakowie rozpoczęła się okupacja niemiecka, trwająca – jak policzono – 1869 dni. Dekretem Adolfa Hitlera utworzono Generalne Gubernatorstwo, wyznaczając jego „stolicą” Kraków. Gubernatorem został urzędujący na Wawelu Hans Frank. Zamknięto wówczas w mieście wyższe uczelnie, szkoły, muzea i teatry. W zamian powołano pseudonaukowe placówki, jak Instytut Niemieckiej Pracy na Wschodzie. Zmieniono nazwy ulic na niemieckie (Rynek Główny został przemianowany na Adolf-Hitler-Platz), zniszczono także wiele pamiątek i pomników – m.in. pomnik Grunwaldzki czy Mickiewicza na Rynku. Zrabowano wiele cennych dzieł kultury. Druga wojna światowa, chociaż nie zniszczyła zabytkowej architektury, poczyniła ogromne spustoszenia, nie tylko w obszarze kultury materialnej. 6 listopada 1939 r. wywieziono do obozu koncentracyjnego w Sachsenhausen profesorów Uniwersytetu Jagiellońskiego i najwybitniejszych przedstawicieli elity intelektualnej miasta.

Rządy Hansa Franka w Krakowie były bardzo krwawe. Częste stały się publiczne egzekucje, szczególnie zaś piętnowano Żydów. Podczas ostatniej egzekucji, 15 stycznia 1945 r., na Dąbiu, zginęło 86 osób. Z wielu dzielnic Krakowa wysiedlano Polaków, tak, by stały się one typowo niemieckie. Z postępem wojny Niemcy, w obawie przed Armią Czerwoną rozpoczęli obwarowywanie miasta. Budowano zapory, bunkry i schrony, a nawet planowano całkowicie zniszczyć Wawel.

17 stycznia 1945 r., generalny gubernator Hans Frank opuścił Wawel. Do miasta weszły oddziały Armii Czerwonej, a wraz z nimi policja bezpieczeństwa. Komendantem miasta został płk. Fiodosienko. Na Rynku zorganizowano dla ludności polskiej wiec, wystosowano odezwę. W mieście pojawili się Bolesław Bierut i Edward Osóbka-Morawski. Powołano lokalny organ władzy – Miejską Radę Narodową, składającą się z 72 członków. W styczniu 1945 r. prezydentem wyznaczony został dr Alfred Fiderkiewicz, a po nim Stefan Wolas.

Powojenny Kraków, jako jedyne z miast polskich, liczył więcej mieszkańców aniżeli przez wojną. W 1946 r. mieszkało tu 300 tys. osób. Bardzo szybko udało się uruchomić działalność Uniwersytetu Jagiellońskiego, Akademii Sztuk Pięknych, Akademii Handlowej czy Szkoły Górniczej. Otwierano szkoły, biblioteki, muzea, teatry. Jednak obok na pozór spokojnego życia naukowego i kulturalnego, mieszkańcy Krakowa przygotowywani byli do nowych czasów.

Z początkiem lat 50. XX w., analogicznie jak w innych miastach polskich, władze samorządowe zostały zlikwidowane. Ich kompetencje przejęte przez Prezydium Miejskiej Rady Narodowej, a urząd prezydenta zastąpiono jej przewodniczącym[1.14]. W mieście rozbudowano organa bezpieczeństwa – milicję, Urząd Bezpieczeństwa oraz sądy. Jednocześnie aż do 1946–1947 aktywnie działało podziemie antykomunistyczne.

Zawsze, w tym w okresie powojennym, ważną rolę w Krakowie odgrywał Kościół katolicki. Miasto nazywano nawet polskim „Rzymem”[1.15]. Środowisko intelektualne Krakowa – niewielkie aczkolwiek, silne i trwałe, skupiło się wokół czasopism katolickich: „Tygodnika Powszechnego” i miesięcznika „Znak”. Opór środowiska krakowskiego uwidocznił się także w czasie manifestacji zorganizowanej 3 maja 1946 r., która okazała była wyrazem protestu mieszkańców przeciwko sowietyzacji.

Jednocześnie na szczeblu krajowym podjęta została decyzja dotycząca budowy wielkiego kombinatu metalurgicznego – Nowej Huty, która z czasem miała stać się symbolem nowego Krakowa. Władze komunistyczne pragnęły stworzenia nowego socjalistycznego miasta obok konserwatywnego, tradycjonalistycznego ośrodka[1.16]. Nowa Huta została wpisana w koncepcję planu sześcioletniego, zakładającego budowę podstaw komunizmu. Miała powstać na terenach dotychczas uznawanych za typowo rolnicze, w odległości zaledwie 15 km od centrum Krakowa. W niedługim czasie stała się ona miejscem pracy około 20 tys. osób, dla których zbudowano olbrzymie osiedla wokół kombinatu. Podejmowano też inicjatywy mające na celu podkreślenie związków historycznego Krakowa z tradycjami komunistycznymi. Szeroko rozpropagowano informację o przebywaniu w mieście w latach 1912–1914 Włodzimierza Lenina. W alei Róż w Nowej Hucie wystawiono jego okazały pomnik, a przy ul. Topolowej otwarto muzeum jego imienia. Kładąc akcent na rolę Lenina, starano się jednocześnie w propagandzie komunistycznej wymazać legendę Piłsudskiego, zapomniano całkowicie o losach i spuściźnie żydowskiego Kazimierza, usuwano liczne pamiątki religijne.

Ważnym okresem dla Krakowa stał się okres rządów metropolity krakowskiego Karola Wojtyły, czyli późniejszego papieża Jana Pawła II – wybitnego intelektualisty, który na czele krakowskiego Kościoła stanął w 1966 roku. Przyczynił się on w znacznej mierze do uzyskania zgody na budowę kościoła w Nowej Hucie (zmieniając tym samym przesłanie wzorcowego komunistycznego miasta), podtrzymywał też tradycje historyczne m. in. procesje na Skałkę. 16 października 1978 r. Karol Wojtyła został papieżem. Jego pierwsza pielgrzymka do kraju (w tym do Krakowa), już w rok po wyborze odegrała ważną rolę w dalszych przemianach ustrojowych w kraju.

W 1980 r. miała miejsce fala strajków w Hucie im Lenina (głównym zakładzie Nowej Huty) oraz w innych zakładach przemysłowych. We wrześniu założono Międzyzakładowy Komitet NSSZ Solidarność. W marcu 1980 r., w akcie protestu przeciwko ukrywaniu zbrodni katyńskiej samospalenia na Rynku dokonał Walenty Badylak.

Kolejna fala strajków miała miejsce w Nowej Hucie wraz z ogłoszeniem stanu wojennego 13 grudnia 1981 roku. Do bezpośrednich konfrontacji z władzą doszło m.in. w czerwcu 1982 r., gdy po mszy zaatakowano komisariat Milicji Obywatelskiej. Ponad dwutysięczna demonstracja odbyła się 13 sierpnia 1982 roku. Kolejne akcje miały miejsce jesienią 1982 roku, W ich wyniku tragiczną śmierć poniósł Bogdan Włosik, a w starciach rannych było ponad 60 funkcjonariuszy milicji[1.17].

Pod koniec lat 80. XX w. w Hucie im. Lenina znowu wybuchły strajki. Protest rozpoczął się 26 kwietnia 1988 r. na Walcowni Zgniatacz. W nocy z 4 na 5 maja do kombinatu hutniczego wkroczyły jednostki milicji. Strajk krwawo stłumiono, lecz poruszył on lawinę. Rząd nie mógł już opanować masowych protestów w całej Polsce, aż zmuszony rozpocząć rozmowy z własnym narodem.

Po okresie transformacji ustrojowej Kraków utrzymał rangę stolicy kulturowej kraju. Już zresztą w 1978 r. obszar zabytkowego Starego Miasta oraz Kazimierz na pierwszą listę światowego dziedzictwa kultury UNESCO. Dzięki otwarciu granic stał się też jednym z najpopularniejszych miejsc turystycznych w Europie. W 2008 r. odwiedziło go ok. 7,5 miliona turystów, w tym 2 miliony cudzoziemców.

18 kwietnia 2010 r. w kościele Mariackim odbyła się uroczystość pogrzebowa zmarłego tragicznie prezydenta Polski Lecha Kaczyńskiego wraz z jego żoną Marią. Ich trumny następnie pochowano w jednej z krypt katedry na Wawelu.

Bibliografia

  • Adamczak E., Samorząd Krakowa i jego władze, [w:] Dzieje Krakowa, t. 4, red. J. Bierzanówna, J. M. Małecki, Kraków 1997.
  • Adamczak E., Społeczność Krakowa i jej życie, [w:] Dzieje Krakowa, t. 4, red. J. Bierzanówna, J. M. Małecki, Kraków 1997.
  • Bierzanówna J., Schyłek świetności, [w:] Dzieje Krakowa. Kraków w wiekach XVI–XVIII, Kraków 1984.
  • Bierzanówna J., Stulecie upadku, [w:] Dzieje Krakowa. Kraków w wiekach XVI–XVIII, Kraków 1984.
  • Bierzanówna J., Wolne Miasto Kraków, [w:] Dzieje Krakowa w latach 1796–1918, Kraków 1979.
  • Brzoza Cz., Kraków polityczny, [w:] Dzieje Krakowa, t. 4, red. J. Bierzanówna, J. M. Małecki, Kraków 1997.
  • Chwalba A., Dzieje Krakowa – Kraków 1945–1989, Kraków 2004.
  • Dzieszyński R., Franczyk J. L., Encyklopedia Nowej Huty, Kraków 2006.
  • Małecki J. M., Czasy renesansowego rozkwitu, [w:] Dzieje Krakowa. Kraków w wiekach XVI–XVIII, Kraków 1984.
  • Małecki J. M., Historia Krakowa dla każdego, Kraków 2008.
  • Małecki J. M., Kraków w dobie oświecenia, [w:] Dzieje Krakowa. Kraków w wiekach XVI–XVIII, Kraków 1984.
  • Małecki J. M., Pierwsze tygodnie w wolej Polsce (listopad–grudzień 1918 r.), [w:] Dzieje Krakowa, t. 4, red. J. Bierzanówna, J. M. Małecki, Kraków 1997.
  • Małecki J. M., Utrata przodującej roli politycznej w państwie, [w:] Dzieje Krakowa. Kraków w wiekach XVI–XVIII, Kraków 1984.
  • Pankowicz A., Organizacja czynu zbrojnego w Krakowie 1906–1918, [w:] Kraków w czasie I wojny światowej, Kraków 1990.
  • Prekerowska U., Kultura Krakowa w latach I wojny światowej, [w:] Kraków w czasie I wojny światowej, Kraków 1990.
  • Wyrozumski J., Dzieje Krakowa. Kraków u schyłku wieków średnich, Kraków 1992.
  • Żółciak J., Pięć mitów o Podgórzu – rozwój układu urbanistycznego, [w:] Podgórze w dziejach wielkiego Krakowa, Kraków 2000.
  • Żółciak J., Zarys przemian dziejowych miasta Podgórza oraz wsi Płaszów, Rybitwy, Przewóz – historycznych miejscowości dzielnicy XII, [w:] Wolne królewskie miasto Podgórze, Płaszów, Rybitwy, Przewóz. Zarys przemian historycznych, Kraków 1996.
Print
Fußnoten
  • [1.1] Wyrozumski J., Dzieje Krakowa. Kraków u schyłku wieków średnich, Kraków 1992, ss. 160 i nast.
  • [1.2] Wyrozumski J., Dzieje Krakowa. Kraków u schyłku wieków średnich, Kraków 1992, ss. 238 i nast.
  • [1.3] Małecki J. M., Historia Krakowa dla każdego, Kraków 2008, s. 75.
  • [1.4] Małecki J. M., Historia Krakowa dla każdego, Kraków 2008, s. 134.
  • [1.5] Żółciak J., Pięć mitów o Podgórzu – rozwój układu urbanistycznego, [w:] Podgórze w dziejach wielkiego Krakowa, Kraków 2000, s. 40 i nast.
  • [1.6] Prekerowska U., Kultura Krakowa w latach I wojny światowej, [w:] Kraków w czasie I wojny światowej, Kraków 1990, s. 113 i nast.
  • [1.7] Pankowicz A., Organizacja czynu zbrojnego w Krakowie 1906–1918, [w:] Kraków w czasie I wojny światowej, Kraków 1990, s. 7 i nast.
  • [1.8] Małecki J. M., Pierwsze tygodnie w wolej Polsce (listopad–grudzień 1918 r.), [w:] Dzieje Krakowa, t. 4, red. Bierzanówna J., Małecki J. M., Kraków 1997, s. 9.
  • [1.9] Adamczak E., Społeczność Krakowa i jej życie, [w:] Dzieje Krakowa, t. 4, red. J. Bierzanówna, J. M. Małecki, Kraków 1997, s. 27.
  • [1.10] Adamczak E., Samorząd Krakowa i jego władze, [w:] Dzieje Krakowa, t. 4, red. J. Bierzanówna, J. M. Małecki, Kraków 1997, s. 56.
  • [1.11] Adamczak E., Społeczność Krakowa i jej życie, [w:] Dzieje Krakowa, t. 4, red. J. Bierzanówna, J. M. Małecki, Kraków 1997, s. 71.
  • [1.12] Brzoza Cz., Kraków polityczny, [w:] Dzieje Krakowa, t. 4, red. J. Bierzanówna, J. M. Małecki, Kraków 1997, s. 43.
  • [1.13] Brzoza Cz., Kraków polityczny, [w:] Dzieje Krakowa, t. 4, red. J. Bierzanówna, J. M. Małecki, Kraków 1997, s. 131.
  • [1.14] Chwalba A., Dzieje Krakowa – Kraków 1945–1989, Kraków 2004, s. 131.
  • [1.15] Chwalba A., Dzieje Krakowa – Kraków 1945–1989, Kraków 2004, s. 148.
  • [1.16] Chwalba A., Dzieje Krakowa – Kraków 1945–1989, Kraków 2004, s. 209.
  • [1.17] Dzieszyński R., Franczyk J. L., Encyklopedia Nowej Huty, Kraków 2006, s. 107.