Pierwszy Żyd osiadł w Mogilnie w 1780 r., kolejni – w latach 1797–1798 (rodziny Lesera Lewina i jego zięcia Mosera Arenda). W 1798 r. mieszkał tu chirurg Joseph Hirsch, który uczył się zawodu u chirurga Abrahama w Inowrocławiu. Gmina żydowska ukształtowała się najprawdopodobniej w końcu lat dwudziestych i początku trzydziestych XIX wieku. W 1833 r. założono cmentarz. Wcześniej zmarłych grzebano w Gębicach i Trzemesznie. Statut gminy żydowskiej zatwierdzono 25 sierpnia 1834 roku. Jej obszar pokrywał się z terenem miasta i gminy Mogilno. Do 1860 r. nabożeństwa odprawiano w wynajętej izbie, a w latach 1860–1874 w domu gminnym przy obecnej ul. Kościuszki 11, który adaptowano na synagogę. W 1902 r. wzniesiono nową synagogę przy obecnej ulicy Sądowej. Leopold i Max Lewinowie sfinansowali założenie w niej oświetlenia gazowego.

Obowiązki rabina piastował od 1893 r. Singel, jednak najbliższe rabinaty znajdowały się w Strzelnie i Inowrocławiu. Gminą w końcu XIX w. kierowali zasiadający w zarządzie: Fabribes, I. London, D. Drucker, M. Lewin; w reprezentacji: H. Salomon, E. Hirsch, G. Gehr, H. London, L. Abraham, Arnold Cohn, H. Flatter[1.1].

Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości, Żydzi z Mogilna w większości wyjechali. Gmina mogileńska liczyła w 1921 roku 67 członków, w 1923 – 13, w 1925 – 12, w 1930 – 17, w 1932 – 17. W 1932 r. została zlikwidowana i włączona w skład gminy żydowskiej w Inowrocławiu. Gminą w pierwszych latach niepodległości kierowali wybrani w 1917 r.: Izydor Lewin (właściciel fabryki), Dawid Drucker (kupiec), Maks Lewin (kupiec); zastępcy: Józef Salomon (kapitalista), Izydor Lewin (kupiec). Wybory przewidziane na 1921 r. nie odbyły się, ponieważ tylko 5 członków miało prawa wyborcze. W 1922 r. podjęto pertraktacje z kahałami w Inowrocławiu i Gnieźnie co do możliwości przejęcia majątku gminy mogileńskiej i włączeniem do jednej z nich. Ostatecznie w grudniu Żydzi z Mogilna opowiedzieli się za przynależnością do gminy w Gnieźnie. Wcześniejsze sugestie, by przyłączyć gminę w Mogilnie do kahału w Pakości lub Gębicach, zostały odrzucone.

Zarząd od 1922 r. nie funkcjonował. Miejscowi Żydzi uznali, ze faktycznie gmina nie istnieje i traktowali ją jako rozwiązaną, o czym zawiadomili starostę pismem z 7 grudnia 1922 roku. Wszystkie bieżące sprawy załatwiał były członek zarządu Maks Lewin. Sprawy rytualne oraz rzezactwo obsługiwał urzędnik, przyjeżdżający sporadycznie z Gniezna, a od 1932 r. z Inowrocławia (rzezak i kantor pomocniczy Dawidowicz). Majątek gminy w kolejnych latach uległ dekapitalizacji. Zaprzestano w 1930 r. odprawiania nabożeństw w miejscowej synagodze, nie uchwalano budżetu. Po śmierci ostatniego członka starszyzny Maksa Lewina (28 grudnia 1929 r.), ponownie noszono się z zamiarem likwidacji gminy. Inicjatywę wspierał burmistrz Mogilna, kierując do wojewody w dniu 3 lutego 1930 r. petycję w tej sprawie. Ostatecznie reprezentanci gminy (Maksymilian Malarek, Leon Sędziejewski, Hermann Gotlieb, Srul Radziejewski, Izrael Lubraniecki, Josek Kleinberg) podczas zebrania u burmistrza w dniu 14 stycznia 1930 r. odstąpili od pomysłu likwidacji. Aby przełamać impas zaproponowali, aby wprowadzić kuratora gminy żydowskiej w osobie Maksa Malarka i zastępców: L. Sędziejewskiego i S. Radziejewskiego. Propozycji nie przyjęto.

Ostatnie wybory przed likwidacją kahału przeprowadzono 2 marca 1931 roku. W zarządzie znaleźli się: Josek Jankielewicz, Herman Gottlieb i Wolf Jankielewicz. Wynik wyborów unieważnił jednak wojewoda 31 kwietnia 1931 roku ze względu na błędy proceduralne. Istniejące od XIX w. organizacje żydowskie nie przejawiały żadnej aktywności. Składniki majątku tworzyły: synagoga z parcelą o powierzchni 0,0435 ha, cmentarz (z 1830 roku) 0,2004 ha, grunt orny o powierzchni 0,1382 ha. Łącznie majątek nieruchomy w 1939 roku wyceniono na 6750 zł. Gmina posiadała na książeczce oszczędnościowej 644,21 zł.

W latach trzydziestych XX w. miały miejsce przypadki bojkotu żydowskich sklepów i kupców. Wzmógł się bojkot ekonomiczny żydowskich firm. Handlarzy przybywających na targi poddawano selekcji. Wpuszczano tylko chrześcijan. Miał miejsce przypadek podrzucenia bomby pod mieszkanie kupca żydowskiego.

Mogileńscy Żydzi zostali wymordowani przez Niemców we wrześniu 1939 roku. Część rozstrzelano, pozostałych zebrano w mogileńskiej synagodze, do której wrzucono wiązki granatów.

W czasie okupacji, w zabudowaniach byłego klasztoru, od września 1941 r. do 7 września 1943 r., istniał obóz pracy dla Żydów. Osadzono w nim najczęściej Żydów pochodzących z ościennych miejscowości. Pracowali przy tzw. robotach komunalnych w mieście. Po likwidacji obozu więźniów skierowano do Auschwitz[1.2].

Po wojnie Żydzi nie osiedlali się w Mogilnie.

Nota bibliograficzna

  • Kawski T., Gminy żydowskie pogranicza Wielkopolski, Mazowsza i Pomorza w latach 1918–1942, Toruń 2007.
  • Kawski T., Społeczność żydowska na pograniczu kujawsko-wielkopolskim w XX wieku, [w:] Z dziejów pogranicza kujawsko-wielkopolskiego, red. D. Karczewski, Strzelno 2007, ss. 161–187.
Print
Fußnoten
  • [1.1] Heppner A., Herzberg I., Aus Vergangenheit und Gegenwart der Juden in den Posener Landen, Koschmin – Bromberg 1904–1908, passim; Warschauer A., Historya miasta Mogilna, Poznań 1898, passim.
  • [1.2] Kawski T., Gminy żydowskie pogranicza Wielkopolski, Mazowsza i Pomorza w latach 1918–1942, Toruń 2007, ss. 161–163; Kawski T., Społeczność żydowska na pograniczu kujawsko-wielkopolskim w XX wieku, [w:] Z dziejów pogranicza kujawsko-wielkopolskiego, red. D. Karczewski, Strzelno 2007, ss. 161–187.