Nie wiadomo dokładnie kiedy w Ostrowie Lubelskim pojawili się pierwsi Żydzi. Można przypuszczać, że pod koniec XVI i na początku XVII stulecia mogli przybyć tu osadnicy z pobliskiego Parczewa, gdzie istniała już wówczas samodzielna gmina żydowska[1.1]. Najstarsza zachowana wzmianka o trzech żydowskich gospodarzach mieszkających w Ostrowie pochodzi z 1565 roku[1.2].

Przypuszcza się, iż kahał w Ostrowie został utworzony pomiędzy 1565 a 1634 r., co każe przyjąć, iż w tym okresie wzniesiono tu również pierwszą synagogę. Jej istnienie co najmniej od XVII w. potwierdza przywilej wydany w 1643 r. przez Władysława IV, w którym wzmiankowany jest „plac po dawnej bożnicy”.

W 1643 r. Władysław IV zezwolił ostrowskim Żydom na zamieszkiwanie w posiadanych przez nich domach, na swobodne prowadzenie handlu wszelkimi towarami, ubój bydła i sprzedaż mięsa oraz propinację i wyszynk alkoholu w dzierżawionych karczmach. Król wydał też przywilej zezwalający na posiadanie przez Żydów domów, browarów i słodowni oraz na budowę nowej synagogi, która miała być wzorowana na bożnicy parczewskiej. Jednocześnie zostali oni zobowiązani do płacenia podatków na równi z mieszczanami chrześcijańskimi. Przywileje te zostały następnie potwierdzone 15.02.1652 r. przez króla Jana Kazimierza[1.3]

Na mocy postanowień starosty parczewskiego, w II połowie XVII w. Żydzi osiedlali się w obrębie Koziego Rynku, który – wraz z pobliską ulicą Żabią i Starozakonną – stał się centrum żydowskiej dzielnicy w Ostrowie. W 1678 r. starosta wydał zezwolenie na budowę niewielkiej synagogi, potwierdzając tym samym wcześniejszy przywilej wydany przez monarchę. Nowa synagoga miała stanąć za rynkiem, na placu kupionym od jednego z mieszczan[1.4]

Według danych z 1676 r. w Ostrowie mieszkało 60 wyznawców religii mojżeszowej, jednak liczba ta znacznie zmniejszyła się w latach 1712–1718, kiedy miasto poważnie ucierpiało na skutek przemarszów wojsk i rekwizycji. W 1718 r. pozostało tu zaledwie 20 mieszczan, w tym 4 Żydów[1.5]. W ciągu kolejnych lat miasto jednak odbudowało się – według danych z 1764 r. w Ostrowie znajdowały się już 34 domy żydowskie[1.6]. Żydzi utrzymywali się głównie z handlu i rzemiosła, podczas gdy ludność chrześcijańska zajmowała się rolnictwem.

Druga połowa XVII i I połowa XVIII w. to okres narastania sporów – głównie na tle ekonomicznym – pomiędzy Żydami a chrześcijańskimi mieszczanami. W 1732 r. doszło do poważnego konfliktu, w związku z oskarżeniem Żydów o podpalenie ratusza, które spowodowało zniszczenie wielu cennych dokumentów miejskich. W 1693 r. na wniosek chrześcijańskich kupców, król Jan III Sobieski zakazał Żydom prowadzenia działalności handlowej w obrębie miasta. Dalsze ograniczenia zostały wprowadzone w 1722 r. przez króla Augusta II Mocnego oraz w 1789 r. przez króla Stanisława Augusta Poniatowskiego.

W ciągu XVIII w. ostrowskiemu kahałowi podlegała znaczna część terenów katolickiej parafii Ostrów, a także pięć innych wsi i miasteczko Sosnowica. W II połowie XIX w. nastąpił szybki rozwój demograficzny gminy. Wedle danych z 1856 r. w Ostrowie mieszkało 851 Żydów, stanowiących 33% populacji ośrodka, pod koniec stulecia, w 1897 r. było tu już 3221 Żydów (tj. 53% ogółu). W 1876 r. ostrowski kahał rozpoczął budowę nowej bożnicy, która miała zastąpić starą, zniszczoną synagogę. Budowa ciągnęła się do końca lat 80. XIX w., co świadczyć może o niskim poziomie zamożności gminy[1.7]. Pod koniec XIX w., dominującą rolę wśród miejscowej społeczności odgrywali ortodoksi, znaczące wpływy posiadał także ruch chasydzki. Większość żydowskich mieszkańców utrzymywała się handlu i rzemiosła – znaczącą rolę odgrywała tu obróbka i sprzedaż skór. Na przełomie XIX i XX w., m. in. ze względu na pogarszające się warunki ekonomiczne, miała miejsce fala emigracji ludności żydowskiej z Ostrowa do większych miast – Parczewa, Lublina, Warszawy i Łodzi, a także do Stanów Zjednoczonych.

Ludność żydowska znacznie ucierpiała w czasie I wojny światowej, a potem – w czasie wojny polsko-bolszewickiej. Zniszczonych zostało wiele sklepów i warsztatów, doszło też do pogromu, w wyniku którego zginęła 1 osoba. Dalsze zaostrzenie stosunków polsko-żydowskich w Ostrowie nastąpiło w dwudziestoleciu międzywojennym spowodowany był m. in. masową emigracją zarobkową, której kolejne fale miały miejsce także w latach 20. i 30. XX wieku.

Ludność żydowska zamieszkiwała przede wszystkim w centrum miasteczka, tj. w Rynku oraz przy ulicach: 3 Maja, Ministra Pierackiego, Floriańskiej, Żabiej, Garbarskiej, Szlachtuzowej, Przejazd i Lubartowskiej, a także przy Placu Wolności. W okresie tym ostrowska gmina obejmowała kilkanaście okolicznych miejscowości, m.in. wsie: Bobryk, Drozdówka, Głębokie, Bolechowice, Krasne i Zamoście; w 1920 r. do kahału w Ostrowie należało łącznie ok. 4,5 tys. wyznawców religii mojżeszowej[1.8].

Pod zarządem gminy znajdowała się synagoga[1.9], kirkut, mykwa oraz przytułek dla starców w samym Ostrowie, a także dom modlitwy, kirkut i mykwa w Sosnowicy, której społeczność dążyła do uniezależnienia się od kahału ostrowskiego. Z powodu trudnej sytuacji materialnej większości miejscowych Żydów, ostrowski kahał borykał się z licznymi problemami finansowymi, a miejscowy rabin – Dawid Lejb Nalkenbaum – aby zdobyć środki na utrzymanie, dodatkowo zajmował się rzezactwem.

Żydzi, chociaż stanowili jedynie ok. 33–37% mieszkańców miasta, zajęli czołowe pozycje w miejscowym handlu – zwłaszcza na rynku handlu końmi, bydłem i skórami, a także w rzemiośle. Działały tu liczne żydowskie zakłady krawieckie i szewskie, wiele żydowskich piekarni. Cegielnie, młyn i restauracja pozostawały w rękach chrześcijan.

Miejscowa społeczność była ortodoksyjna – w Zarządzie gminy dominowali przedstawiciele Agudy, którzy reprezentowali też miejscową społeczność w Radzie Miasta. Jednakże wśród młodego pokolenia coraz większe wpływy zdobywały nowoczesne partie i ruchy społeczno-polityczne. Działały tu liczne organizacje syjonistyczne, m.in. prawicowo-nacjonalistyczna partia Syjonistów-Rewizjonistów, pod auspicjami której funkcjonowała młodzieżowa organizacja Betar. W latach 30. XX w. wielu spośród zwolenników syjonizmu wyemigrowało z Ostrowa do Palestyny. Znaczna część młodzieży wywodzącej się ze środowisk robotniczych opowiedziała się po stronie lewicowego Bundu oraz działającej nielegalnie partii komunistycznej.

We wrześniu 1939 r. Polska została najechana przez Niemcy i Związek Radziecki. Jeszcze przed ostatecznym zajęciem Ostrowa przez Niemców pod koniec września 1939 r., wraz z wycofującą się Armią Czerwoną z miasta uciekło do Związku Radzieckiego kilkudziesięciu Żydów. Już w październiku 1939 r. w mieście powołany został Judenrat. W listopadzie tego roku do Ostrowa przesiedlono około 500 Żydów z Lubartowa, którzy jednak w pierwszym półroczu 1940 r. powrócili do swych domów. Kolejne fale uciekinierów i przesiedleńców z większych miast, w tym m.in. transport około 500 Żydów wysiedlonych z poznańskiego, trafiły do Ostrowa w połowie oraz pod koniec grudnia 1939 roku. W marcu 1941 r. przybyła tu zapewne także grupa Żydów wysiedlonych z Lublina. Według danych z 1941 r. w Ostrowie mieszkało łącznie około 3 tys. Żydów. Część z nich znalazła schronienie w synagodze i domach modlitwy. Wiosną 1942 r., wraz z rozpoczęciem masowej akcji przesiedlania Żydów z różnych krajów okupowanych na teren Lubelszczyzny, 13 i 15 kwietnia do Ostrowa trafiła grupa około 330–500 Żydów ze Słowacji – w większości kobiet i dzieci.

Latem 1942 r. Niemcy przeprowadzili egzekucję, w wyniku której zamordowanych zostało 50 osób. W dniu 7 października 1942 r. miała miejsce likwidacja getta. Osoby chore i niedołężne, a także Żydzi próbujący ukryć się w domach, zostali przez Niemców zamordowani na miejscu, a wszystkich pozostałych – ok. 3200 osób – przepędzono pieszo do stacji kolejowej w Lubartowie. Stąd – według niektórych źródeł w dniu 11 października 1942 r. – zostali oni wywiezieni wraz z Żydami z Lubartowa, Kamionki i Tarłowa, a także prawdopodobnie z pobliskiego Firleja, do obozów zagłady w Bełżcu i Sobiborze. Inne źródła podają, że część Żydów ostrowskich trafiła do obozu zagłady w Treblince, a część na Majdanek[1.10]

W lasach parczewskich, dzięki pomocy partyzantów i polskiej ludności, w wykopanych schronach ukrywała się duża grupa Żydów Parczewa, Sosnowicy i prawdopodobnie również z Ostrowa oraz grupa jeńców sowieckich zbiegłych z obozu w Białej Podlaskiej. Jesienią 1943 r. zostali oni jednak zaatakowani przez Niemców, którzy zamordowali ok. 100 Żydów oraz dokonali pacyfikacji wsi Białka za pomoc udzielaną ukrywającym się. Grupa Żydów, którzy zdołali zbiec przed masakrą, pozostawała aż do wyzwolenia pod opieką żydowskiego oddziału partyzanckiego Chila Grynszpana[1.11].

Nota bibliograficzna

  • Ćwik W., Ludność żydowska w miastach królewskich Lubelszczyzny w II połowie XVIII wieku, „Biuletyn Żydowskiego Instytutu Historycznego” 1966, nr 59.
  •  Hartglas A., Na pograniczu dwóch światów, Warszawa 1996, ss. 213–214
  • Jaworowska E., Ostrów Lubelski. Studium historyczno-urbanistyczne, Lublin 1984.
  • Kiełboń J., Ostrów Lubelski w latach II wojny światowej, „Lubartów i Ziemia Lubartowska” 1991, t. 12.
  • Kiełboń J., Ostrów Lubelski w latach okupacji hitlerowskiej, [w:] Dzieje Ostrowa Lubelskiego, red. R. Szczygieł, Ostrów Lubelski 1998.
  • Kubiszyn M., Ostrów Lubelski, [w:] Śladami Żydów. Lubelszczyzna, Lublin 2011, ss. 301–305.
  • Kuszyk S., Historia Ostrowa od połowy XVII wieku do 1939 roku, [w:] Dzieje Ostrowa Lubelskiego, red. R. Szczygieł, Ostrów Lubelski 1998.
  • Last I., The Memorial Book of Ostrow-Lubelski, The Nizkor Project [online] http://www.nizkor.org/hweb/places/poland/ostrow/ostrow-02.html [dostęp: 23.12.2014].
  • Sefer-yizkor Ostrow-Lubelski, red. D. Shtokfish, Tel Awiw 1987.
  • Sroka J., Schronisko ludności żydowskiej, „Słowo Podlasia” z 11.02.1998.
  • Szczygieł R., Lokacja miasta Ostrowa i jego dzieje do końca XVI wieku, „Lubartów i Ziemia Lubartowska” 1990, t. 11.
  • Zaporowski Z., W okresie Drugiej Rzeczypospolitej 1918–1939, [w:] Dzieje Ostrowa Lubelskiego, red. R. Szczygieł, Ostrów Lubelski 1998.

 

 

 

Print
Fußnoten
  • [1.1] Last I., The Memorial Book of Ostrow-Lubelski [online] To Remember and to Tell: The Memorial Book of Ostrow-Lubelski, Poland (nizkor.com) [dostęp: 23.05.2022].
  • [1.2] Szczygieł R., Lokacja miasta Ostrowa i jego dzieje do końca XVI wieku, „Lubartów i Ziemia Lubartowska” 1990, t. 11, s. 18; Kuszyk S., Historia Ostrowa od połowy XVII wieku do 1939 roku, [w:] Dzieje Ostrowa Lubelskiego, red. R. Szczygieł, Ostrów Lubelski 1998, s. 35.
  • [1.3] Archiwum Państwowe w Lublinie, Akta miasta Ostrowa Lubelskiego, sygn. 23; Archiwum Główne Akt Dawnych, Komisja Rządowa Spraw Wewnętrznych, sygn. 3194, Tab. I, 1820. Za: Jaworowska E., Ostrów Lubelski. Studium historyczno-urbanistyczne, Lublin 1984.
  • [1.4] Jop S., Ostrów Lubelski w XVIIXVIII wieku, [w:] Dzieje Ostrowa Lubelskiego, red. R. Szczygieł, Ostrów Lubelski 1998, ss. 79, 84–90.
  • [1.5] Kuszyk S., Historia Ostrowa od połowy XVII wieku do 1939 roku, [w:] Dzieje Ostrowa Lubelskiego, red. R. Szczygieł, Ostrów Lubelski 1998, ss. 28–29.
  • [1.6] Ćwik W., Ludność żydowska w miastach królewskich Lubelszczyzny w II połowie XVIII wieku, „Biuletyn Żydowskiego Instytutu Historycznego” 1966, nr 59, s. 37.
  • [1.7] Kuszyk S., Historia Ostrowa od połowy XVII wieku do 1939 roku, [w:] Dzieje Ostrowa Lubelskiego, red. R. Szczygieł, Ostrów Lubelski 1998, ss. 28–29.
  • [1.8] Zaporowski Z., W okresie Drugiej Rzeczypospolitej 1918–1939, [w:] Dzieje Ostrowa Lubelskiego, red. R. Szczygieł, Ostrów Lubelski 1998, s. 211; Archiwum Państwowe w Lublinie, Akta miasta Ostrowa Lubelskiego, sygn. 128.
  • [1.9] Archiwum Państwowe w Lublinie, Urząd Wojewódzki Lubelski, Wydział Społeczno-Polityczny, sygn. 728, k. 2; sygn. 831, k. 4.
  • [1.10] Kiełboń J., Ostrów Lubelski w latach II wojny światowej, „Lubartów i Ziemia Lubartowska” 1991, t. 12, ss. 61, 64–65, 70; Kiełboń J., Ostrów Lubelski w latach okupacji hitlerowskiej, [w:] Dzieje Ostrowa Lubelskiego, red. R. Szczygieł, Ostrów Lubelski 1998, s. 244.
  • [1.11] Kiełboń J., Ostrów Lubelski w latach okupacji hitlerowskiej, [w:] Dzieje Ostrowa Lubelskiego, red. R. Szczygieł, Ostrów Lubelski 1998, ss. 241–243; Gilbert M., Atlas of the Holocaust, London 1989, ss. 122–123; Sroka J., Schronisko ludności żydowskiej, „Słowo Podlasia” z 11.02.1998, s. 4.