Osiedlenie się Żydów w Opatowie należy wiązać z większą falą migracji ludności żydowskiej w Polsce w XVI w., której cechą charakterystyczną było przenoszenie się Żydów z wielkich ośrodków do mniejszych oraz z miast królewskich do szlacheckich. Opatów był pierwszym miastem szlacheckim w województwie sandomierskim, w którym osiedlili się Żydzi.

Najstarszy polski rejestr osiedli żydowskich z 1507 r. nie wymienia Opatowa. Jednak w 1518 r. Żydzi prawdopodobnie mieszkali już w tym mieście. W 1538 r. odnotowano cztery rodziny żydowskie. Żydzi osiedlili się tu zapewne w okresie, gdy właścicielem dóbr opatowskich był kanclerz wielki koronny Krzysztof Szydłowiecki (1514–1532), za którego Opatów przeżywał rozkwit, co niewątpliwie zachęcało do przybycia i osiedlenia się w mieście. Pierwszy przywilej dla Żydów opatowskich został wydany w 1545 r. przez ówczesnego właściciela Jana Tarnowskiego[1.1].

Ksiądz Władysław Fudalewski, autor monografii Opatowa, wskazuje, że pierwsza wzmianka o Żydach w księgach kapitulnych pochodzi z 1612 roku. W 1634 r. miasteczko zostało podzielone na dwie części – chrześcijańską i żydowską. Część żydowska znana była później jako Ulica Żydowska.

Na przełomie XVI i XVII w. doszło do ukształtowania się gminy żydowskiej w Opatowie (kahału). Prawdopodobnie wtedy też powstała tutaj murowana synagoga. Obok niej, w XVIII w., istniała także drewniana synagoga i dom modlitwy (klojz).

Opatów był ważnym ośrodkiem religijnym, znanym z rabinów i kaznodziejów. Z tutejszego środowiska wyszedł Ezechiel Landau, zwany Noda bi-Jehuda (1713–1793), autor wielokrotnie przedrukowywanego dzieła o prawie żydowskim, od 1755 r. ortodoksyjny rabin Pragi. Od drugiej połowy XVIII w. miasto stało się także jednym z ważniejszych centrów chasydyzmu. Spośród cadyków związanych z Opatowem należy wymienić przede wszystkim: Izraela Icchaka Hofsteina , zwanego Magidem z Kozienic; Abrahama Jozuego Heschla (Herschla), zwanego Rabbim z Opatowa oraz Meira Rothenberga. Największe znaczenie opatowski ośrodek chasydyzmu osiągnął za ostatniego z wymienionych, ok. 1825 roku. Wówczas na każdy szabat przybywało do Opatowa ok. 200 Żydów spoza miasta, a na wielkie święta nawet 500–600.

Opatów był także ważnym ośrodkiem handlu, który zdominowany był w większości przez Żydów. Największy zasięg handel ten osiągnął w XVII–XVIII w. Wówczas kupcy żydowscy z Opatowa handlowali ze wszystkimi znaczniejszymi centrami w Koronie, takimi jak Gdańsk, Kraków czy Warszawa, a także z Rusią, Litwą i zagranicą, gdzie docierali do Wrocławia, Lipska, Frankfurtu nad Odrą, a nawet Amsterdamu[1.2]. Początkowo targ odbywał się w soboty, ale ponieważ  eliminowało to kupców żydowskich, przeniesiono go na środę. W XVIII w. na targach końskich i zbożowych można było spotkać przybyszów z Persji, Krymu, Grecji i Turcji. Innymi źródłami dochodów było rzemiosło (m.in. złotnictwo), arendy i lichwa. Przynajmniej od 1618 r. w Opatowie funkcjonowała szkoła żydowska i szpital.

W Opatowie nieraz dochodziło do nieszczęśliwych wydarzeń i konfliktów z udziałem ludności żydowskiej. W 1639 r. miały miejsce rozruchy pomiędzy katolikami a Żydami. Część katolików na czele z kanonikiem kaznodzieją opatowskim Szymonem Zelowskim i scholarami zniszczyła macewy na cmentarzu. Powodem wystąpienia było urządzenie przez Żydów targu na rynku w Wielki Piątek oraz otwarcie jatek w Wielkanoc. Rozruchy zakończyło prawdopodobnie dopiero ukaranie kanonika przez biskupa krakowskiego, do którego poskarżyli się Żydzi[1.3].

W 1649 r. Żydzi z Opatowa zostali oskarżeni o pobicie i zamordowanie katolickiej dziewczynki, a cała sprawa skończyła się zawarciem ugody polegającej na tym, iż kahał co roku, aż do 1695 r., wypłacał kolegiacie opatowskiej 1000 zł. W 1695 r. suma została potraktowana jako pożyczka, od której kahał spłacał raty. W okresie tzw. potopu szwedzkiego w 1656 r. w Opatowie wymordowano 200 zamożnych rodzin żydowskich. W 1689 r. kahał, ratując dwóch Żydów opatowskich uwięzionych wskutek oskarżenia o profanację hostii i krucyfiksu, ofiarował kapitule kolegiackiej w Opatowie 1000 złotych.

W 1706 r. Żydówka z Opatowa została oskarżona przez duchownego katolickiego o utopienie dziecka, którego ciało zostało znalezione. Śledztwo zostało jednak wstrzymane po przekupieniu przez Żydów urzędników miejskich. W 1710 r. Żydom opatowskim katolicy zarzucili stosowanie czarów, a w 1713 r. osoba duchowna oskarżała ich o obrabowanie kościołów w czterech parafiach. W 1715 r. kupiec opatowski Szkot Andrzej Thompson oskarżył tutejszych Żydów o chęć otrucia go. Być może m.in. w związku z tą sprawą w drugiej połowie XVIII w. wydawane były zakazy pańskie, aby Żydzi opatowscy nie trzymali arszeniku.

Do częstych sporów katolicko-żydowskich, czy wręcz tumultów antyżydowskich, dochodziło również podczas obradowania sejmików w Opatowie. Np. w 1713 r. czeladź szlachty sejmikującej w Opatowie dokonała grabieży kramów i domów żydowskich. W wyniku rozruchów w mieście zginął wówczas szlachcic. Podobnie było w 1733 r., kiedy czeladź i część szlachty wówczas sejmikującej w kolegiacie opatowskiej wszczęła tumult i grabieże w żydowskiej części miasta. Zamieszki trwały jeden dzień i noc. Próbował je opanować siłą wojewoda sandomierski Jerzy Lubomirski, w wyniku czego zginęło kilku katolików, w tym przynajmniej jeden szlachcic. Kahał opatowski, próbując przeciwdziałać wszelakim rozruchom i działaniom antyżydowskim, ofiarowywał różnego rodzaju podarunki wielu katolikom, w tym m.in. duchownym, szlachcie przyjeżdżającej na sejmik, uczniom, biedocie, czy nawet podróżnym przejeżdżającym przez Opatów[1.4]. Należy jednak zaznaczyć, że pomimo różnych incydentów jakie miały miejsce w Opatowie na przestrzeni wieków pomiędzy katolikami a Żydami, w razie potrzeby obie społeczności przychodziły sobie z pomocą. Np. w 1759 r., kiedy w rzece Opatówce z jakichś nieokreślonych przyczyn zaczął tonąć Żyd, uratowali go prawdopodobnie katolicy.

Do XIX w. co pewien czas dochodziło w Opatowie do wielkich pożarów. Podczas nich największe straty zazwyczaj ponosiła część żydowska miasta, zdominowana przez gęstą, drewnianą zabudowę, tworzącą dogodne warunki do rozprzestrzeniania się ognia. Np. w 1714 r. spłonęła cała dzielnica żydowska.

W XIX w. oraz w okresie międzywojennym Opatów stanowił dalej nadal jedną z największych i najważniejszych gmin żydowskich w regionie. Pomimo to, pod wieloma względami widoczny był powolny zmierzch świetności miasta, tracącego pozycję na rzecz innych ośrodków, lepiej skomunikowanych i bardziej rozwiniętych gospodarczo. Od 1815 r. Opatów należał do Królestwa Polskiego. W 1856 r. miasto zamieszkiwało 2510 Żydów, w 1862 r. ok. 2600, stanowiąc dwie trzecie ludności. Zasięg handlu spadał, powiększał się udział rzemiosła, głównie krawiectwa i szewstwa. Pomimo to, z tutejszego środowiska wyszli np. chasydzki autor religijny Jakub Reifman (1818–1895) i kantor piotrkowski Akiba Muszka. Warto odnotować, że w manifestacjach patriotycznych, jakie miały miejsce przed wybuchem powstania styczniowego, uczestniczyli także tutejsi Żydzi.

Ożywienie życia społecznego przypadło na okres okupacji austro-węgierskiej podczas pierwszej wojny światowej. Swoje istnienie sformalizowały wówczas m.in. Towarzystwo Dobroczynności „Ezro”, Linas Hacedek, Talmud-Tora i Żydowskie Stowarzyszenie Miłośników Czytania.

W okresie międzywojennym Opatów był miastem powiatowym. Według spisu sporządzonego w 1921 r. było tu 8827 mieszkańców, w tym 5432 Żydów, to jest 61,5%; w 1931 r. miasto liczyło 9512 osób, w tym 5436 Żydów (57,1%). Żydzi skupiali się głównie wokół rynku. Współuczestniczyli w zarządzaniu miasta; w 1927 r. mieli 14 na 24 radnych, w 1936 r. – 12, w 1934 r. – 12 (w tym jedna kobieta, Sara Rosenberg), w 1939 r. – 4. Środowiska ortodoksyjne wspierały partię Aguda. W Opatowie funkcjonowały także jej przybudówki: Ceirej Agudas Isroel (młodzieżówka), Bnojs Agudas Isroel (kobiety) oraz Pirchej Agudas Jisroel (uczniowie). Z inicjatywy Agudy w mieście powstała szkoła dla chłopców Jesodej ha-Tora oraz szkoła żeńska sieci Bet Jaakow. Aktywna była też partia Mizrachi z żeńską przybudówką Beruria. Członkowie tej partii założyli szkołę Tora wa-Awoda Jawne, w której uczniowie uczyli się religii i przedmiotów świeckich, a językiem wykładowym był hebrajski. W szkole tej oprócz studiów nad Torą prowadzono również zajęcia z języka polskiego i śpiewu. Istniały oczywiście środowiska syjonistyczne. Poza partiami także m.in. He-Chaluc i Betar. Syjonistyczna organizacja szkolna Tarbut powołała do życia dwie placówki oświatowe z językiem hebrajskim – szkołę i przedszkole. Wśród organizacji niepolitycznych warto wymienić Związek Kupców i Związek Rzemieślników Żydów.

Na początku II wojny światowej wielu Żydów opatowskich uciekło na tereny zajęte przez ZSRR. Po opanowaniu Opatowa Niemcy podpalili część rynku oraz wywieźli ponad 200 Polaków i Żydów. Następnie na ludność żydowską została nałożona wysoka kontrybucja. Niemcy odebrali Żydom przedsiębiorstwa i kosztowności. Coraz częstsze stawały się rozstrzeliwania osób pochodzenia żydowskiego. W 1940 r. zlikwidowano wszystkie szkoły i organizacje żydowskie w Opatowie.

Wiosną 1941 r. Niemcy utworzyli getto. Uwięzili w nim łącznie ok. 10 tys. Żydów, w tym kilkuset z Wiednia. Zaczęto także wówczas wywozić Żydów opatowskich do obozów przymusowej pracy w Skarżysku, Starachowicach, Radomiu, Pionkach, Kielcach, Bliżynie, Częstochowie i Ostrowcu. Likwidacja getta nastąpiła 22 października 1942 roku. Ok. 6,5 tys. więźniów Niemcy wywieźli do niemieckiego nazistowskiego obozu zagłady Treblinka. Kilkaset osób zabili na miejscu, a ok. 800 odesłali do obozu pracy w Ostrowcu Świętokrzyskim. 1 grudnia 1942 r. pozostających jeszcze w Opatowie Żydów przeniesiono do getta w Sandomierzu.

Ostatni dzień w Apt – tekst o likwidacji społeczności żydowskiej Opatowa 

Zagładę przeżyło jedynie ok. 300 Żydów opatowskich. Ocaleni nie powrócili do miasta, osiedlając się najpierw w Kielcach, a potem rozpraszając w Stanach Zjednoczonych, Kanadzie, Brazylii, Argentynie i Palestynie. Po Zagładzie społeczność żydowska w Opatowie przestała istnieć.

Bibliografia

  • Apt. A Town Which Does Not Exist Any More, red. Z. Yasheev, Tel Aviv 1966.
  • Bursztyn J., Żydzi opatowscy na przełomie XVII i XVIII w., [w:] Opatów. Materiały z sesji 700-lecia miasta, Sandomierz 1985.
  • Guldon Z., Krzystanek K., Ludność żydowska w miastach lewobrzeżnej części województwa sandomierskiego w XVI–XVIII wieku. Studium osadniczo-demograficzne, Kielce 1990.
  • Horowitz H., Die jüdische Gemeinde Opatow und ihre Rabbiner, „Monatschrift für Geschichte und Wissenschlieft des Judentunns“ 1930, t. 74, z. 1/2.
  • Hundert G. D., The Jews in a Polish Private Town. The Case of Opatów in the Eighteenth Century, Baltimore – London 1992.
  • Kiryk F., Leśniak F., Skupiska żydowskie w miastach małopolskich do końca XVI wieku, [w:] Żydzi w Małopolsce. Studia z dziejów osadnictwa i życia społecznego, Przemyśl 1991.
  • Kubicki R., Stosunki polsko-żydowskie w miastach polskich w XVI-XVIII w. na przykładzie Opatowa, „Kwartalnik Historii Żydów” 2007, nr 3 (223).
  • Kubicki R., Żydzi opatowscy od XVI do początku XIX wieku, [w:] Z przeszłości Żydów polskich. Polityka – gospodarka – kultura – społeczeństwo, Kraków 2005.
  • Leszczyński A., Ekspensy kahału opatowskiego na sejmiki szlacheckie województwa sandomierskiego w 1752 r., „Czasopismo Prawno-Historyczne” 1986, t. 38, z. 1, ss. 191–197.
  • Muszyńska J., The Urbanised Jewry of the Sandomierz and Lublin Prowinces in the 18th Century. A Study in the Settlement of Population, “Studia Judaica” 1999, r. 2, nr 2 (4).
  • Penkalla A., Opatów, [w:] Żydzi w Polsce. Dzieje i kultura. Leksykon, Warszawa 2001, s. 372.
  • Urbański K., Gminy żydowskie duże w województwie kieleckim, Kielce 2003.
  • Urbański K., Z problematyki żydowskiej w Kieleckiem w latach 1945–1946, [w:] Żydzi w Małopolsce. Studia z dziejów osadnictwa i życia społecznego, Przemyśl 1991.
  • Węgrzynek H., Opatów, [w:] Historia i kultura Żydów polskich. Słownik, Warszawa 2000, s. 238. 
Print
Fußnoten
  • [1.1] Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie, Zbiór Dokumentów Pergaminowych.
  • [1.2] Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie, Archiwum Kameralne, sygn. III/1587/3, s. 12, 45; ibidem, sygn. III/1587/7, s. 39, 41, 47-48 i in.; ibidem, sygn. III/1587/16, s. 90-91; Freundenthal M., Leipziger Messgäste. Die jüdischen Besucher der Leipziger Messen in in den jahren 1675 bis 1764, Frankfurt am Main 1928, s. 171.
  • [1.3] Bastrzykowski A., Kolegiata św. Marcina w Opatowie i jej kapituła, cz. 2, Katalog prałatów i kanoników kolegiaty opatowskiej od 1212 aż do dni naszych, Ostrowiec 1948, s. 88.
  • [1.4] Leszczyński A., Ekspensy kahału opatowskiego na sejmiki szlacheckie województwa sandomierskiego w 1752 r., „Czasopismo Prawno-Historyczne” 1986, t. 38, z. 1, ss. 191–197.