Cmentarz żydowski w Pszczynie założony został na północ od centrum miasta, na przedmieściu nazywanym dawniej Skotnicą, w pobliżu dróg do Piasku i Jankowic, czyli obecnych ulic Katowickiej i Bieruńskiej. Wcześniej miejscowa społeczność wyznania mojżeszowego grzebała swoich zmarłych w Mikołowie, a przed 1683 rokiem – w Oświęcimiu. Obecnie cmentarz znajduje się po południowej stronie posesji przy ul. Katowickiej 36. 

Działkę w kształcie prostokąta o powierzchni 0,64 ha zakupiono 2 sierpnia 1814 roku za 240 talarów od mistrza stolarskiego Josepha Zawiszy. Należność spłacono 20 grudnia 1816 roku, a cztery dni później pszczyńska gmina żydowska została wpisana jako właściciel gruntu do księgi wieczystej. Na plac grzebalny przeznaczono początkowo część o powierzchni 0,25 ha, oddaloną najbardziej na wschód od szosy, do której prowadziła ścieżka, wytyczona przy południowym krańcu frontowej części działki. Cmentarz otoczono drewnianym płotem, a od strony zachodniej zbudowano niewielki dom przedpogrzebowy.

Pierwszą pochowaną na cmentarzu osobą była czteroletnia Jettel Guttmann, córka miejscowego rabina, zmarła 10 września 1814 roku w Pszczynie. Jej niewielka stela istnieje do dzisiaj, stojąc nadal w oryginalnym miejscu. Pierwszą dorosłą osobą, a trzecią z kolei, która znalazła tu wieczny spoczynek był kupiec Marcus Joachim (Meyer Jochem) Plessner z Pszczyny, zmarły 9 grudnia 1815 roku w wieku 69 lub 72 lat. Poza mieszkańcami miasta, cmentarz użytkowali także Żydzi z ponad 20 pobliskich wsi i folwarków. W latach 50. i 60. XIX wieku swoich zmarłych w Pszczynie grzebali też współwyznawcy z Dziedzic, które znajdowały się wówczas po stronie austriackiej.

W maju 1878 roku z działki cmentarza odłączono dwa pięcioarowe fragmenty, poprzez co jej całkowita powierzchnia zmniejszyła się do 0,54 ha. Natomiast w drugiej połowie 1888 roku – w związku z niemal całkowitym zapełnieniem – przestrzeń grzebalną powiększono w stronę ulicy o niemal ćwierć hektara. Przy zachodniej granicy wzniesiono w tym samym czasie nową halę cmentarną i ceglany mur wewnętrzny z dwiema rozmieszczonymi symetrycznie kutymi furtkami, których projekt wykonał 12 maja 1888 roku pszczyński mistrz murarski Ernst Betz. Pomiędzy ulicą a murem urządzono część gospodarczą z aleją dojazdową do budynku. Cały cmentarz otoczono nowym drewnianym płotem ze sztachet z betonowymi słupkami, a przy ulicy – na wprost domu przedpogrzebowego – ulokowano bramę wjazdową.

Cmentarz kilkukrotnie padał ofiarą wandali. Pierwszy udokumentowany tego typu incydent miał miejsce we wrześniu 1892 roku. Kolejne akty dewastacji nagrobków, seria kradzieży i dwa napady rabunkowe na odwiedzające groby osoby miały miejsce w latach 20. XX wieku.

Na cmentarzu spoczęło niewiele ponad 740 osób, z których blisko 350 stanowiły dzieci do trzynastego roku życia.

Okres II wojny światowej cmentarz przetrwał praktycznie nienaruszony, choć podejmowano próby jego likwidacji lub zmiany jego przeznaczenia. Ucierpiał dopiero na początku 1945 roku podczas działań frontowych. Na jego terenie pozycje obronne utworzyło wojsko niemieckie, które przez około tydzień na przełomie stycznia i lutego prowadziło ostrzał ze stacjonującymi opodal żołnierzami armii radzieckiej. W efekcie tych działań niemal całkowicie zniszczono kwaterę dziecięcą, uszkodzono ściany domu przedpogrzebowego i liczne nagrobki we frontowej części. Poległych w trakcie walk żołnierzy obu armii pochowano na cmentarzu we wspólnej mogile.

Po zakończeniu II wojny światowej cmentarz znajdował się pod opieką miejscowych Żydów. Na przełomie lat 50. i 60. XX wieku przeprowadzono prace porządkowe oraz ustawiono do pionu część przewróconych nagrobków.

Na powierzchni 0,6 ha zachowało się około 400 nagrobków. Teren cmentarza jest podzielony na pięć kwater. Na macewach znajdują się inskrypcje w języku hebrajskim i niemieckim (pierwsza inskrypcja w języku niemieckim pojawiła się na nagrobku Rosel Guttmann z domu Steiner, zmarłej 14.11.1833 r.). Na cmentarzu pochowanych jest wielu zasłużonych mieszkańców miasta i okolic: Abraham Muhr (zm. 1847) – działacz społeczny, zasłużony na rzecz równouprawnienia Żydów niemieckich, Philipp Zwiklitz (zm. 1848) – lekarz miejski, Samuel Skutsch (zm. 1862) – pierwszy żydowski przewodniczący Rady Miejskiej i prezes gminy żydowskiej w Pszczynie, Hirschel Guttmann (zm. 1874) – pierwszy rabin gminy żydowskiej w Pszczynie, Heinrich Schiller (zm. 1875) – współzałożyciel uzdrowiska w Goczałkowicach, Fedor Muhr (zm. 1893) – kupiec, przewodniczący Rady Miejskiej, prezes gminy żydowskiej w Pszczynie, Wilhelm Kohn (zm. 1896) – bankier, Chilus Mendelssohn (zm. 1899) – rabin, działacz syjonistyczny, historyk, Heinrich Timendorfer (zm. 1910) – kupiec, prezes gminy żydowskiej w Pszczynie, David Rau (zm. 1911) – czwarty rabin gminy żydowskiej w Pszczynie, Simon Steiner (zm. 1930) – karczmarz w Ćwiklicach, kantor gminy żydowskiej w Pszczynie, Heinrich Koenigsfeld (zm. 1938) – przedsiębiorca, radny miejski, związany z Chorzowem. Na szczególną uwagę zasługują rodziny: Bielschowskich, Freyów, Friedländerów, Grünpeterów, Königsfeldów, Plessnerów, Rothów, Sachsów, Schillerów, Schindlerów, Schlesingerów, Silbigerów, Simonów i wielu innych.

Nagrobki są ponumerowane do 1922 roku. Najwyższy numer ma nagrobek nr 436, należący do Anny Ehrlich. Numeracja odpowiadała numerom w księdze pochówkowej, która nie zachowała się do dzisiejszych czasów.

Cmentarz znajduje się pod stałą opieką Sławomira Pastuszki, który udziela informacji na jego temat oraz miejscowej społeczności żydowskiej. Nekropolia jest regularnie porządkowana, a kilka razy do roku organizowane są zwiedzania dla mieszkańców miasta. W latach 2008–2009 opiekun cmentarza wykonał pełną inwentaryzację nagrobków, podczas której spisano prawie 400 nazwisk pochowanych. Obejmuje ona odpisy pełnych inskrypcji nagrobnych (niemieckich i hebrajskich) wraz z tłumaczeniami.

Cmentarz żydowski w Pszczynie należy do najbardziej wartościowych w Polsce, zwłaszcza jeśli chodzi o pomniki kultury materialnej Żydów języka niemieckiego. Uderza zróżnicowanie stylistyczne nagrobków – od tradycji po historyzm, eklektyzm, secesję, aż po modernizm XX wieku. Inskrypcje tworzą obraz postępującej asymilacji. Na szczególną uwagę zasługuje stopień odnowienia nagrobków, pod względem udziału w ogólnej liczbie pomników z pewnością należący do czołówki w Polsce. Dzięki tym walorom cmentarz w Pszczynie ma wyjątkowe walory historyczne, poznawcze i edukacyjne. W 2021 r. został wpisany do rejestru zabytków pod nr A/838/2021.

Sławomir Pastuszka

Bibliografia

  • Pastuszka S., Izraelickie Towarzystwo Opieki nad Chorymi i Pogrzebowe w Pszczynie: wybór źródeł, Pszczyna 2017.
  • Pastuszka S., „Sprawiedliwy jak palma zakwitnie". Motywy i symbole cmentarza żydowskiego w Pszczynie, Pszczyna 2020.
  • Pastuszka S., Śladami pszczyńskich Żydów, Pszczyna 2013.
  • Piluk P., Odnalezione miejsce. Cmentarz żydowski w Pszczynie, Pszczyna 2007.
Print