Osadnictwo żydowskie w Poddębicach rozpoczęło się w XVIII wieku. Tutejsi Żydzi podlegali początkowo kahałowi łęczyckiemu. Początkowo było to kilka rodzin, którym właściciele miasta udzielili pożyczek na założenie sklepów i zakładów rzemieślniczych. Do Poddębic przybyło również kilku przedsiębiorców żydowskich chcących otworzyć zakłady przemysłowe. Powstały przede wszystkim małe przedsiębiorstwa tkackie, które ściągały do miasteczka kolejne rodziny ubogich tkaczy.

Po powstaniu listopadowym przemysł tkacki w mieście upadł. Po powstaniu styczniowym Poddębice zostały z kolei zdegradowane do miana osady. Pomimo to populacja Żydów nie zmniejszyła się. Przedstawiciele społeczności żydowskiej zaangażowali się w handel oraz rzemiosło, a także pośrednictwo w sprzedaży płodów rolnych. W 1857 r. w osadzie zamieszkiwały 832 osoby wyznania mojżeszowego, co stanowiło 45% ogółu mieszkańców. W 1879 r. w czasie wielkiego pożaru spłonęła znaczna część osady, w tym również większość zabudowań na ul. Długiej i Warszawskiej, zajmowanych przeważnie przez Żydów[1.1]. Pod koniec lat 80. XIX w. społeczność liczyła 1197 osób[1.2].

W drugiej połowie XIX w. powstała samodzielna gmina żydowska. Pod koniec lat 80. XIX w. w mieście istniały dwie murowane synagogi[1.1.2]. Rabinami w Poddębicach byli kolejno: Jehuda Frenkel syn Icchaka (XVIII w.), Jechiel Michał Goldshlag vel Goldszlag syn Abrahama (1850), następnie do końca XIX w. Jaakow Kaufman. Na początku międzywojnia, do 1926 r. funkcję rabina pełnił Mosze Chaim Blum, a ostatnim rabinem miasta był Rotfeld (Rothfeld).

Społeczność żydowska ucierpiała w okresie pierwszej wojny światowej. Okupacyjne władze niemieckie zabroniły wówczas handlu wołowiną. Kilku przedsiębiorców żydowskich, zajmujących się handlem mięsem wołowym zostało zabitych za złamanie zakazu. Straty przyniosły również zarządzenia niemieckiego ograniczające handel mąką, który również stanowił źródło dochodów ludności żydowskiej.

W 1921 r. w Poddębicach żyło 1333 Żydów, stanowiąc 42% ogółu mieszkańców. Oprócz handlu i rzemiosła Żydzi zajmowali się także transportem, obsługując połączenie Poddębice – Łódź[1.3]. W międzywojniu największe wpływy polityczne posiadali syjoniści. Do ugrupowań z największą liczbą sympatyków należały: Mizrachi, Poalej Syjon oraz (niesyjonistyczna) Aguda. Z inicjatywy Agudy powstała w mieście szkoła religijna dla dziewcząt Bet Jaakow oraz trzy biblioteki żydowskie; w jednej z nich organizowano kursy i przedstawienia teatralne. W 1939 r. w mieście przebywało ok. 1600 Żydów.

14.09.1939 r. Niemcy zdobyli Poddębice. Ponieważ był to dzień żydowskiego nowego roku (Rosz ha-Szana) Niemcy nakazali mieszkańcom procesje. W jednej szła ludność żydowska wraz z rabinem Rotfeldem, a w drugiej społeczność polska na czele z lokalnym proboszczem. Następnie niektórych uczestników obu grup uwięziono jako zakładników. Po trzech dniach Niemcy zmusili rabina i proboszcza do posprzątania własnymi rękami nieczystości.

W listopadzie 1940 r. Niemcy utworzyli getto w Poddębicach, w którym zgromadzili 1,5 tys. Żydów, w tym 150 uchodźców. W pierwszym kwartale 1941 r. okupanci przetransportowali tu kolejne 600 osób z Łęczycy[1.1.3]. Przewodniczącym Judenratu został Sosnowski.

W getcie zapanował głód. Bardzo złe warunki bytowe spowodowały nawet demonstracje żydowskie przeciwko Judenratowi. Ogólne niezadowolenie zmobilizowało w końcu żydowskich urzędników do zorganizowania pomocy społecznej. Komitet Pomocy w czasie zimy 1941 r. rozdawał potrzebującym po 10 kg torfu oraz 5 kg drewna na tydzień[1.4].

Tuż przed likwidacją getta, 17.03.1942 r. Niemcy dokonali egzekucji 5 Żydów. Publiczna egzekucja wywołała powszechny strach wśród mieszkańców getta. Część osób zgłosiła się wówczas do pracy w niemieckich obozach pracy, sądząc, iż w ten sposób uda im się przeżyć. W dniach 21–27 marca 1942 r. wywieziono do obozu pracy w Koninie 90 żydowskich ochotników[1.5].

10 kwietnia 1942 r. Niemcy zgromadzili wszystkich Żydów (ok. 1800 osób) w miejscowym kościele, gdzie przetrzymywano ich kilka dni. W czasie uwięzienie 28 osób zmarło. Dopiero po wpłaceniu kaucji Judenrat mógł rozdać niewielkie ilości chleba, wody oraz margaryny. Według jednej z hipotez Niemcy wywieźli w kilku transportach wszystkich do obozu zagłady w Chełmnie nad Nerem. Inni podają, że część kobiet i mężczyzn zdolnych do pracy przewieziono do getta w Łodzi, a resztę odesłano do niemieckiego obozu zagłady. Za likwidację poddębickiego getta odpowiadały oddziały SS, dowodzone przez Hermana Wernera oraz Brunona Uhlego.

Trzech Żydów znalazło kryjówkę w kościele i nie zostało wywiezionych. Przed wyjazdem rabin Rotfeld pozostawił im listy, które miały być świadectwem przestępstw popełnionych przez okupanta. Niemcy jednak od pozostałych Żydów dowiedzieli się o ukrywających. Po znalezieniu pierwszego z nich zaniechali dalszych poszukiwań. Dzięki pomocy polskich sąsiadów pozostałym dwóm udało się przeżyć wojnę[1.6].

Nota bibliograficzna

  • Poddembice, [w:] The Encyclopedia of Jewish life before and during the Holocaust, red. S. Spector, G. Wigoder, t. II, New York 2001, s. 1007.
  • Poddębice, [w:] Encyclopedia of Jewish Communities in Poland, Volume I (Poland). Pinkas Hakehillot Polin, Jerusalem 1976, ss. 184–186.
  • Poddębice, [w:] Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. VIII, red. F. Sulimierski, B. Chlebowski, W. Walewski, Warszawa 1887, ss. 370–371.
  • Poddębice, [w:] The Yad Vashem Encyclopedia of the Ghettos during the Holocaust, red. G. Miron, Sh. Shulani, t. II, Jerusalem 2009, s. 604.
Print
Fußnoten
  • [1.1] Poddębice, [w:] Encyclopedia of Jewish Communities in Poland, Volume I (Poland). Pinkas Hakehillot Polin, Jerusalem 1976, ss. 184–186.
  • [1.2] Chlebowski] B., Poddębice, [w:] Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. VIII, red. F. Sulimierski, B. Chlebowski, W. Walewski, Warszawa 1887, ss. 370–371.
  • [1.1.2] Chlebowski] B., Poddębice, [w:] Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. VIII, red. F. Sulimierski, B. Chlebowski, W. Walewski, Warszawa 1887, ss. 370–371.
  • [1.3] Poddembice, [w:] The Encyclopedia of Jewish life before and during the Holocaust, red. S. Spector, G. Wigoder, t. II, New York 2001, s. 1007.
  • [1.1.3] Poddembice, [w:] The Encyclopedia of Jewish life before and during the Holocaust, red. S. Spector, G. Wigoder, t. II, New York 2001, s. 1007.
  • [1.4] Poddębice, [w:] The Yad Vashem Encyclopedia of the Ghettos during the Holocaust, red. G. Miron, Sh. Shulani, t. II, Jerusalem 2009, s. 604.
  • [1.5] Poddębice, [w:] The Yad Vashem Encyclopedia of the Ghettos during the Holocaust, red. G. Miron, Sh. Shulani, t. II, Jerusalem 2009, s. 604.
  • [1.6] Poddębice, [w:] Encyclopedia of Jewish Communities in Poland, Volume I (Poland). Pinkas Hakehillot Polin, Jerusalem 1976, ss. 184–186.