8 września 1939 r. Przysucha została zajęta przez wojska niemieckie. Tak jak w innych miastach i miasteczkach Niemcy bardzo szybko rozpoczęli wprowadzanie represji wobec żyjących tam Żydów. Wprowadzono przymusowe roboty przy umacnianio dróg i wydobyciu torfu. Wiosną 1940 r. władze niemieckie powołały do życia Judenrat jako jedyną instytucję reprezentującą ludność żydowską, zlikwidowawszy wcześniej gminę żydowską oraz wszystkie organizacje i partie. Władze Rady Żydowskiej zmieniały się. Wiadomo, że w lipcu 1940 r. funkcję przewodniczącego pełnił Abraham Rozenberg, zaś w lutym 1941 r. - Moszek Frydrych i pozostawał nim jeszcze w lutym 1942 roku. W lipcu 1941 r. skład Judenratu wyglądał następująco: Moszek Frydrych (przewodniczący), Berek Krajewski (zastępca), Lejzor Zylbersztein (sekretarz), Pejsach Kozłowski, Lejbus Majzels, Chil Wajngarten oraz dr Dawid Krongold.  

Pod koniec 1940 r. przy Judenracie utworzono Komitet Pomocy Społecznej, który prowadził kuchnię wydającą ciepłe posiłki. Fundusze na utrzymanie tej działalności pochodziły ze składek, dotacji JOINT-u oraz innych gmin żydowskich, których mieszkańcy byli przesiedlani do Przysuchy. 

W tym czasie mieszkało w Przysusze mieszkało ok. 2500 Żydów, co stanowiło ponnad 50%), a ich liczebność szybko wzrastała, bo od końca 1940 r. zaczęto przesiedlać ludność żydowską z okolicznych miasteczek. Do Przysuchy przybyło wtedy ok. 1500 tys. Żydów z Przytyka. Wiosną 1941 r. trafiło tu ok. 1000 osób z Płocka oraz prawdopodobnie z Wyszogrodu i Bodzanowa, następnie 1500 tys. z Szydłowca, a wiosną 1942 – ok. 1000 z Drzewicy.

Na początku 1941 r. powstała Delegatura Żydowskiej Samopomocy Społecznej. Pod jej nadzorem działała Kuchnia Ludowa. Wydawała ona do 75 ciepłych posiłków dziennie. Normalnie jeden posiłek kosztował 10 gr, osoby najbiedniesze dostawały za darmo.  Od września 1941 r. w Przysusze funkcjonował Szpital Epidemiczny kierowany przed dr. Dawida Krongolda. Mieściłl się on w dawnym dworze cadyka. W 6 pokojach udało się zmieścić 30 łóżek. Leczono tam osoby chore na tyfus oraz na gruźlicę. W tym samym czasie zaczął działać Komitet Kobiet z przewodniczącą Leą Berneman wspierający ubogie dzieci. 

Do wiosny 1941 r. sytuacja ludności żydowskiej w Przysusze wydawała się nie być jeszcze najgorsza. Nie dochodziło do brutalnych represji, gdyż na miejscu nie było posterunku żandarmerii. Poza tym Żydzi mieli możliwość przemieszczania się i prowadzenia w miarę swobodnego życia gospodarczego. 10 lipca 1941 r. wójt Gminy Przysucha wydał zakaz przemieszczania się po polach i łąkach wokół Przysuchy. Uderzyło to w handel pokątny prowadzony przez Żydów, odcięło możliwość zarobkowania i dostaw żywności dla coraz większej liczby Żydów.

Kolejnym etapem represji wobec Żydów było utworzenie getta. Nie ma zgody co do konkretnej daty jego utworzenia. Prawdopodobnie było to latem 1942 roku. Niemcy wyznaczyli dwa rejony - ulice od obecnej ul. Krętej do placu Kolberga oraz od ul. Warszawskiej do ul. Wiejskiej i Brzozowej). Granice getta wyznaczały drewniane słupy wysokie na 4 m oraz drut kolczasty. Brama wjazdowa do getta, sklecona z siatki i desek, mieściła się od strony ul. Wiejskiej[1.1]. W getcie funkcjonowała żydowska służba porządkowa pilnująca, aby nikt nie opuszczał jego granic. Od „strony aryjskiej” granic getta strzegła polska policja granatowa.

Późnym latem 1942 r., w momencie rozpoczęcia akcji likwidacyjnej w dystrykcie radomskim, żyło tu w ścisku nawet 6,5 tys. Żydów. Panował głód, choroby zakaźne. Niemcy urządzali też niekiedy polowania na Żydów na ulicach, dokonywano też masowych egzekucji. Zastrzelonych grzebano na cmentarzu. 

Pod koniec października[1.2] 1942 r. rozpoczęła się akcja likwidacyjna getta przysuskiego. Trwała ona cztery dni. Niemcy otoczyli getto kordonem i nakazali wszystkim stawić się na placu przed kościołem. Osoby chore i słabe, które pozostały w domach, zastrzelono na miejscu. Następnie wszystkich zebranych Niemcy przepędzili na piechotę lub furmankami do Opoczna, gdzie załadowano ich razem z Żydami z miejscowego getta do pociągu jadącego do niemieckiego nazistowskiego obozu zagłady Treblinka II.

W Przysusze pozostało 80–100 Żydów wybranych do komanda roboczego. Mieli oni za zadanie pogrzebać wszystkie osoby zabite podczas akcji. Ofiary zostały złożone w zbiorowej mogile na cmentarzu. Przypuszczalnie był to ostatni pochówek na przysuskim cmentarzu żydowskim.
W czasie likwidacji z getta zdołało uciec podobno kilkaset osób. Początkowo ukrywały się one po tzw. aryjskiej stronie. Część z nich dołączyła do komanda roboczego. Inni zostali złapani i zabici przez Niemców przy udziale kilku Polaków. Wiadomo też, że grupa ok. 300 Żydów z Przysuchy dotarła do getta w Ujeździe (obecnie województwo łódzkie), które miało być jednym z czterech gett funkcjonujących na terenie dystryktu radomskiego. Getto w Ujeździe zostało jednak zlikwidowane 6 stycznia 1943 r. i wszyscy Żydzi zostali wywiezieni do obozu Treblinka II.

W trakcie istnienia getta uciekło z niego kilkanaście osób i ukryło się w lasach. Wraz z uciekinierami z gett w Drzewicy i Opocznie dołączyli oni do oddziału partyzanckiego Gwardii Ludowej „Wilk”, a z czasem żydowscy partyzanci stworzyli własny oddział „Lwy”. Ich dowódcą był Izrael Ajzenman (Julian Kaniewski), a następnie osoba o pseud. Siemion. Partyzanci dokonali kilku napadów na władze w administracyjne w okolicznych osadach, przeprowadzili rozbrojenie patroli policyjnych w Gowarczowie i Rusinowie. Oddział partyzancki został rozbity, a jego członkowie zabici prawdopodobnie przez partyzantów w styczniu 1943 roku. 

Latem 1943 r. zbiorowa mogiła na cmentarzu w Przysusze została rozkopana przez specjalną grupę więźniów pod dowództwem Niemców, a zwłoki ofiar skremowane. Był to proceder, który Niemcy przeprowadzali w wielu miasteczkach dystryktu radomskiego w celu likwidacji śladów po zbrodniach.

 

Bibliografia:

  • Kraemer J., Przysucha, [w:] Encyclopedia of Camps and Ghettos, 1933-1945, gen. ed. G. P. Megaree, vol. 2, p. A, Bloomington - Indianapolis, 2012, ss. 287-289. 
  • Przysucha. Historia miasta od czasów najdawniejszych do 1945 roku, pod. red. S. Piątkowskiego, Przysucha 2006. 
  • Rutkowski A., Martyrologia, walka i zagłada ludności żydowskiej w dystrykcie radomskim podczas okupacji hitlerowskiej, „Biuletyn Żydowskiego Instytutu Historycznego w Polsce”, nr 15-16, 1955.
Print
Fußnoten
  • [1.1] Być może była też druga brama w bliżej nieokreślonym miejscu.
  • [1.2] Data rozpoczęcia akcji nie jest pewna, prawdopodobnie był to 27 października, chociaż w niektórych przekazach pada również 31 lub 4 listopada.