Pierwsza rodzina żydowska osiadła w Suszu w 1793 r., a sześć lat później wzmiankowano dwie rodziny – najpewniej kupieckie. Liczebnie społeczność rozwinęła się po zmianie ustawodawstwa w 1812 r., osiągając największy rozwój liczebny w latach 70. i 80. XIX w. – blisko 200 osób (ponad 5% mieszkańców). Formalnie gmina synagogalna została zawiązana w 1847 r., a pierwszy znany statut pochodzi z 1857 roku.

Do założenia cmentarza przymierzano się już w 1803 r., lecz otwarto go dopiero w 1853 roku. W 1821 r. powstał dom modlitwy. W 1868 r. zastąpiła go synagoga, zaprojektowana już w 1862 roku[1.1]

Suscy Żydzi zajmowali się przede wszystkim handlem i kupiectwem. Przodowali w branży tekstylnej: Gerhard Anker, Adolf i Louis Blumenthal (Markt 6, ok. 1900 r.), Goldschmied, Scheidmann i Neumann. Domy towarowe posiadali Louis Anker (Markt 1) i Louis Hoffmann – „Kaufhaus für alle” (Markt 14, po ok. 1910 r.). Sklep galanteryjny miała wdowa Wollenberg, mięsny – Jakobi, sklep z artykułami kolonialnymi i żelaznymi – Albert Neumann (Iławskie Przedmieście, ok. 1915 r.). Zakład dentystyczny prowadził Kurt Anker (Markt 8, lata 30. XX w.). Inny członek rodziny Neumannów był adwokatem. W latach 1912-1917 Karl Hoffmann był właścicielem hotelu „Central” przy rynku. W latach 1903-1918 browar należał do rodziny Sandmannów. Żydzi włączali się z życie miasteczka, m.in. Gerhard Anker był członkiem Towarzystwa Gimnastyczno-Cyklistycznego. Społeczność była stosunkowo zwarta, lecz zdarzały się także wewnątrz niej niesnaski, m.in. w 1869 r. gmina wyznaniowa sądziła się z kupcem Fürstem w sprawie wydania srebrnego pucharu i balsaminki[1.2].

W I wojnie światowej walczyło 6 Żydów z Susza, pośród których czterech poległo.

W 1932 r. gmina synagogalna w Suszu liczyła 54 Żydów (1,7% mieszkańców). W skład zarządu wchodzili: Ä. Blumenthal, S. Rosen, dr Anker. Funkcję kaznodziei pełnił Frank z Iławy. W skład zarządu gminy wchodziła m.in. synagoga i cmentarz. Nauczanie religijne obejmowało 6 dzieci.

W latach 30. XX w. liczba Żydów w Suszu chwilowo wzrosła (do 72 w 1937 r.), ale postępowała też fala wyjazdów. Do Holandii przed prześladowaniami wyjechało rodzeństwo Ingeborg i Guenther Kraschewscy, większość jednak liczyła na ocalenie w Berlinie. Na początku II wojny światowej nie było już Żydów w Suszu;  jednak sprawy „regulujące” prawa własnościowe trwały jeszcze na początku lat 40. XX wieku.

Wśród ofiar Zagłady znajdują się personalia co najmniej 52 osób związanych z Suszem. Jedną z pierwszych był Hermann Dannenberg, który w czerwcu 1938 r. został osadzony w obozie koncentracyjnym w Sachsenhausen. Inni później byli deportowani m.in. do gett w Theresienstadt i Litzmannstadt (Łódź) oraz obozu w Wewelsburgu. Umierali w obozach Auschwitz, Kulmhof (Chełmno), Sachsenhausen, Niederhagen-Wewelsburg, Trawnikach, Izbicy oraz gettach w Theresienstadt i Mińsku. Zagładę przeżyli m.in. członkowie rodzin: Bodlenderów, Jacobych, Kasparich.

Bibliografia

  • Alicke K.-D., Riesenburg (Westpreußen), Aus der Geschichte jüdischer Gemeinden im deutschen Sprachraum [online:] http://www.jüdische-gemeinden.de/index.php/gemeinden/p-r/2268-riesenburg-westpreussen [dostęp: 06.03.2015].
  • Führer durch die jüdische Gemeindeverwaltung und Wohlfahrtspflege in Deutschland: 1932–1933, Berlin 1933, s. 28.
  • Kaufmann K. J., Geschichte der Stadt Rosenberg in Westpreussen, Rosenberg 1937.
  • Kępiński K., Rosenberg. Historia miasta pocztówka pisana, Susz [b. r. w.].
  • Kępiński K., Widokówki „mówią...” cz. 1. Historia karty pocztowej, „Skarbiec Suski” 2009, nr 1.
  • Kępiński K., Widokówki „mówią...” cz. 2, „Skarbiec Suski” 2009, nr 2.
  • Riesenburg, [w:] The Encyclopedia of Jewish Life Before and During the Holocaust, red. S. Spector, G. Wigoder, t. 2, New York 2001, s. 1077.
  • Szczepański S., Społeczeństwo Susza na przestrzeni dziejów, [w:] Z dziejów miasta i okolic, Olsztyn 2006.
Print
Fußnoten
  • [1.1] Archiwum Fundacji „Neue Synagoge Berlin – Centrum Judaicum”, Synagogenbau, 1862, 1868, sygn. 1, 75 A Ro 5, Nr. 6 (Ident.-Nr. 6670).
  • [1.2] Archiwum Fundacji „Neue Synagoge Berlin – Centrum Judaicum”, Prozeß des Kaufmanns H.B. Fürst gegen die Gemeinde wegen Herausgabe eines silbernen Pokals und einer Gewürzdose, 1869, sygn. 1, 75 A Ro 5, Nr. 5 (Ident.-Nr. 6669).