Pierwsze wzmianki o Żydach w Stopnicy pochodzą z 1567 r. i dotyczą zakazu wyszynku trunków i osiedlenia się przy Rynku. Kolejne informacje pochodzą z 1578 r. – wówczas Żydzi opłacili 25 zł pogłównego. W 1589 r. zezwolono im na budowę domów w Rynku oraz trudnienia się handlem. W 1616 r. zarejestrowano 13 domów żydowskich i bożnicę. W 1619 r. starosta Zbigniew Ossoliński uwolnił wyznawców judaizmu „od robót wszelakich, szarwarków, okrom strażej”[1.1].

Pierwsza synagoga w Stopnicy istniała już w 1616 roku. Gmina założona została w roku 1640[1.2]. Oznaczało to, że Żydzi stopnicy posiadali już w tym czasie bożnicę i cmentarz. W 1649 r. król Jan Kazimierz zabronił jednak Żydom osiedlać się w Rynku i pobliżu kościoła[1.3]. Kolejne lata dla wyznawców judaizmu także okazały się niepomyślne. Podczas potopu szwedzkiego w 1655 r. ucierpiała cała społeczność miasta, jednak największe szkody wyrządziły sprzymierzone ze Szwedami wojska księcia Siedmiogrodu Jerzego II Rakoczego – właśnie ludności żydowskiej. Sytuacja, w której się znaleźli Żydzi, była na tyle poważna, że schronienia udzielili im stopniccy reformaci.

W 1649 r. król Jan Kazimierz zabronił Żydom osiedlać się w rynku i pobliżu kościoła. Spis z 1662 r. wykazał, że zamieszkiwało tu 77 żydowskich podatników, a w posiadaniu Żydów było 12 domów. Przywilej królewski z 1752 r. gwarantował Żydom autonomię oraz pozwalał na rozwój gospodarczy. Zamieszkiwali głównie między rynkiem a ulicą Bóżniczą, bądź w swoich domach, bądź w mieszkaniach wynajmowanych u chrześcijan. Kolejną synagogę wzniesiono w 1765 roku (odrestaurowano ją gruntownie w 1928 r.). O znaczeniu Żydów stopnickich może świadczyć fakt, że w latach 1754 i 1759 obradował tu Sejm Czterech Ziem.

W 1787 r. ludność żydowska Stopnicy liczyła 215 osób, co stanowiło 23,2% ogółu mieszkańców. Odsetek ten wzrósł w XIX w.; w 1827 r. było 2061 mieszkańców, w tym 1014 Żydów, czyli 49,2% ogółu. Tuż po powstaniu styczniowym Stopnica liczyła 2390 mieszkańców, w tym 1591 Żydów – 833 kobiet i 758 mężczyzn[1.4]. Posługę religijną wśród ludności żydowskiej w latach osiemdziesiątych XIX w. pełnił rabin Icek Szwarc, z pensją 200 rubli. W XIX w. Stopnicy wśród żydowskich mieszkańców była spora grupa chasydów.

Spis z 1909 r. wykazał, że w Stopnicy mieszka 5861 osób, w tym 1342 Polaków oraz 4543 Żydów. Na ulicach osady przeważali ortodoksi w charakterystycznych kaszkietach lub filcowych kapeluszach[1.5]. Od 1916 r. rabinem był ortodoks Izrael Szwarc.

Lata pierwszej wojny światowej wpłynęły na znaczne zmniejszenie się liczby ludności, zwłaszcza żydowskiej. W Stopnicy padła ona ofiarą wojsk rosyjskich. W 1919 r. Żydzi stopniccy zostali z kolei zaatakowani przez polskich antysemitów [1.6]. Podczas pierwszego spisu po odzyskaniu niepodległości, w 1921 r., było tu zaledwie 4401 mieszkańców, w tym 1156 Polaków i 3226 Żydów (ci ostatni stanowili 75,5% ogółu ludności)[1.7].

Oficjalnie Stopnica była osadą miejską, liczącą pod koniec lat dwudziestych niecałe 4500 osób. Ludność żyła z drobnego handlu, rzemiosła i transportu konnego. A. Patkowski pisał: „Od Staszowa, Stopnicy i Buska ciągną wyładowane wozy przez Nowy Korczyn, most na Nidzie, do jej ujścia do Wisły”[1.8]. Okazją do sprzedania towaru były targi, dożynki, nawet coroczne obchody Święta Ludowego: „Święta Ludowe odbywały się najczęściej w Stopnicy (...). Było wtedy gwarno, kolorowo i przyjemnie”[1.9]. Targi na bydło, konie, trzodę chlewną, ziemiopłody i wyroby rzemieślnicze odbywały się co wtorek.

W osadzie prosperowały banki: Dyskontowy, Handlowy, Spółdzielczy. We wszystkich akcjonariuszami byli w znacznym stopniu Żydzi[1.10]. Do elity miejskiej zaliczano stomatologa I. Nachtmana, obrońcę sądowego W. Reinsteina, drukarza Sz. Najmana, felczerów M. Blusztajna i J. Nożyca, księgarza I. Zyngiera. Słynny był na cały powiat z porad prawnych Sz. Mandelman[1.11].

Większe zakłady w posiadaniu Żydów to: drukarnia Sz. Najmana, tartak A. Terkieltauba, młyn Ch. Blanka i A. Rajtera, olejarnia E. Cukiera, fabryka wody sodowej B. Kupfera, fabryka nici Barucha Złotowskiego[1.1.10].

Żydzi byli aktywni i często mieli przeważający udział w następujących rzemiosłach: czapnictwie, krawiectwie, rzeźnictwie, piekarnictwie, stolarstwie, zegarmistrzostwie, złotnictwie. Handlowali wyrobami z blachy, tekstyliami, bydłem, drewnem, drobiem, galanterią, nabiałem, obuwiem, pierzem, wódką, artykułami spożywczymi, zbożem i żelazem[1.1.10].

O  przejawie animozji między mieszkańcami polskimi i żydowskimi wspomina Jarosław Tadeusz Leszczyński: „... z inicjatywy gwardiana klasztoru reformatów, o Macieja Śliwy zbudowano wzdłuż muru klasztornego chodnik (...) Chodnik ułożono z cementowych płyt, na które pieniądze dali polscy mieszczanie Stopnicy (...) Niestety, Żydzi stopniccy, mimo że często chodzili tą trasą na spacery, nie chcieli się w żaden sposób włączyć w proces budowy chodnika, tak pod względem finansowym jak i pracą. Po jego wykonaniu na kilku płytach betonowych odciśnięto matrycą z blachy napis: „Żydzi stopniccy nic nie dali na budowę chodnika, wstęp im dozwolony jest za opłatą jednego kopytkowego”[1.12].

W dwudziestoleciu międzywojennym gmina żydowska w Stopnicy była właścicielem synagogi, chederu i dwóch cmentarzy oraz pola ornego. Istniał też dobrze utrzymany dom modlitw w budynku Barucha Buchmana[1.13]. Ponadto dysponowano budynkiem Zarządu przy ul. Buskiej i mykwą przy ul. Bóżniczej, która była niestety ruiną. Pod koniec lat dwudziestych majątek ruchomy wyceniono na sumę 82 000 zł[1.14]. W latach 1918–1939 działała w Stopnicy zarejestrowana kasa Gemilut Chesed. 

Pierwszy cmentarz pochodził z XVIII w., znajdował się przy ul. Kościuszki. drugi, którego data założenia nie jest znana, znajdował się przy drodze ze Stopnicy do Oleśnicy.

Jak wynika z zachowanych akt, w latach 1918–1923 aktywnymi członkami gminy byli: Szmul Mandelman, Chaskiel Cukierman, Abram Sztajnfeld, Dawid Warszawski, Josek Cynamon, Symcha Silberberg, Szmul Bydłowski; zastępcami: Berek Szajnfeld, Josek Nozyc, Jakub Szwera, Abram Listgarten, Icek Silberberg[1.15]. Po wyborach 1924 roku na czele Zarządu stanęli: L. Nożyc, S. Zylberberg, Ch.Cukierman i A. Rozencwajg [1.16].

Kontrola gminy w 1925 r. wykazała, że Zarząd w składzie L. Nożyc, Ch. Cukierman, A. Sztajneld, sekretarz D. Boguchwał ma sporo przeciwników, którzy próbują w imię własnych interesów wpływać na decyzje Zarządu, głównie w sprawach finansowych[1.17].

Lustracja gminy przeprowadzona w 1927 r. stwierdzała, że działalność Zarządu: „...pozostawia wiele do życzenia”[1.18]. W innym miejscu stwierdzono, że: „Jedną z najgorzej funkcjonujących gmin w powiecie jest Stopnica”[1.19]. Utworzyła się nawet nieformalna grupa zwana Komisją Finansową, w składzie: Riwen Buchman, Mendel Zalcman, Naftula Szydłowski, Abram Cymrot, Szaja Najman, która notorycznie składała skargi na Zarząd. Doszło do tego, że w konflikt zaangażował się zastępca starosty i wójt. 8 lipca 1927 r. zwołano specjalne zebranie łącznie z rabinem Szwarcem, które miało pogodzić strony[1.20]. Niektórzy nie wytrzymywali napiętej atmosfery. Gdy kantor Josek Ungier wystąpił ze skargą, że mu o 10 zł obniżono miesięczne pobory, Abram Rozencwajg ustąpił z Zarządu.

Przychód w budżecie gminy na 1927 r. zaplanowano na 43 434 zł. Wpłynęło zaledwie 21 879 zł. W związku z tym wielu urzędników gminy nie otrzymało całości poborów. Zaległości ze składek za lata 1924–1926 sięgnęły niebagatelnej sumy 7783 zł. Sytuację zaogniały stałe skargi do władz państwowych rabina I. Sz. Szwarca, że pobory są mu wypłacane nieregularnie. Według Starostwa, Zarząd nie cieszył się zaufaniem miejscowej społeczności. W związku z powyższym w 1929 r. doprowadzono do ustąpienia przewodniczącego Ł. Nożyca.

Ponieważ ludność była biedna, niska była taksa uboju. Za ubój wołu czy krowy pobierano tylko 4,50 zł. W 1928 r. zamierzano uzyskać z rzezi 44 310 zł, ale wpłynęło zaledwie 50% planowanej sumy[1.21]. Nie uzyskano też zaplanowanej sumy ze składek. Do płacenia składek zobowiązano 370 rodzin na sumę 11 000 zł. Wysokość składki wahała się w granicach od 2 zł do 500 zł.

Gmina utrzymywała rabina, sekretarza, 2 rzezaków, 3 nauczycieli chederów. Kantorem był Moszka Mendelman. Pobory rabina były wysokie – 7200 zł rocznie, rzezak Josef Brotbekier zarabiał 3500 zł, Mendel Lipszyc – 1560 zł, sekretarz Dawid Boguchwał – 1200 zł[1.22]. Na wspomożenie biednych w budżecie rezerwowano 500 zł.

W 1931 r. Zarząd zamierzał uzyskać po stronie dochodów 36.257 zł, w tym: z uboju 34.893 zł, pokładnego 1.500 zł, pomników 1.500 zł, ofiar 1.000 zł, czytania Rodału 200 zł, czynszów 200 zł, resztę ze składek. Budżet ułożył Zarząd w składzie: Szmul Grinberg, Szmul Zylberberg, Abram Sztajnfeld i Dawid Boguchwał[1.23].

W 1932 r. na cele Zarządu stał Szmul Grinberg (członkami byli: Szmul Baum, Moszek Żelazny, Chaim Szydłowski, Majloch Hunysz, Wolf Ajlfiszer i Josef Suwer)[1.24]. Przyjęty w 1933 r. budżet po stronie wpływów zakładał 53 219 zł, w tym ze składek – 19 000 zł, z rzezi – 31 819 zł, innych źródeł – 2400 zł. Na rabina przeznaczano 7200 zł, utrzymanie urzędników gminy – 15 984 zł, w tym rzezaków – 10 906 zł. Inne koszty obliczono na 6175 zł, w tym podatki i ubezpieczenie – 3000 zł. Inwestycje zaplanowano na 19 060 zł, subsydia dla instytucji i stowarzyszeń – 2800 zł, wsparcie biednych – 1000 zł, inne wydatki – 1000 zł[1.25].

W 1937 r. gmina stopnicka liczyła 4038 osób. Do płacenia składek wytypowano 328 rodzin, majątek ruchomy gminy określano na 5800 zł, nieruchomy – na 40 000 zł. Majątek ów stanowiły synagoga, trzy budynki i mykwa. Zadłużenie wynosiło 5744,70 zł.

W Zarządzie gminy dominowali ortodoksi. Po śmierci rabina I. Szwarca obowiązki objął jego syn Abram Szwarc.

Niemcy zajęli miasteczko 8 września 1939 roku. Zaraz po wkroczeniu do Stopnicy podpalili dzielnicę żydowską i zabili 4 osoby. Na początku 1940 r. ustanowiono Judenrat. W 1941 r. utworzono getto, w którym zamknięto nie tylko żydowskich mieszkańców Stopnicy, ale także przesiedleńców z Łodzi, Krakowa i Radomia. W sumie znalazło się tam 5300 osób; do czerwca 1941 r. ok. 400 osób zmarło z głodu i chorób[1.26].

Getto zlikwidowano 5 września 1942 roku. Większość Żydów (3 tys. osób) wywieziono wówczas do obozu zagłady w Treblince. Około 1500 młodych ludzi wysłano do obozu pracy w Skarżysku-Kamiennej. Około 400 niepełnosprawnych i chorych zamordowano na miejscu. W Stopnicy po likwidacji getta zostało około 70 Żydów, którzy zajęli się porządkowaniem i sortowaniem żydowskiego mienia; następnie zostali wysłani do obozów pracy[1.1.6].

Nota bibliograficzna

  • Guldon Z., Krzystanek K., Ludność żydowska w miastach lewobrzeżnej części województwo sandomierskiego w XVI i XVIII wieku, Kielce 1990.
  • Leszczyński J.T., Stopnica, Kielce 2003.
  • Penkalla A. Żydowskie ślady w województwie kieleckim i radomskim, Radom 1992.
  • Renz R., Życie codzienne w miasteczkach województwa kieleckiego 19181939, Kielce 1994.
  • Stopnica, [w:] Encyclopedia of Jewish Life Before and During the Holocaust, Vol. 3, red. Sh. Spector, New York 2001, s. 1248.
  • Stopnica, [w:] Encyclopedia Judaica, red. F. Skolnik, M. Berenbaum, Detroit – New York – San Francisco – New Haven – Waterville – London 2007, t. 19, s. 237–238.

 

 

Print
Fußnoten
  • [1.1] Guldon Z., Krzystanek K., Ludność żydowska w miastach lewobrzeżnej części województwo sandomierskiego w XVI i XVIII wieku, Kielce 1990, s. 31.
  • [1.2] Leszczyński J. T., Stopnica, Kielce 2003, s. 11.
  • [1.3] Lustracja dóbr królewskich XVI-XVIII wieku. Małopolska. Lustracja województwa sandomierskiego 1789, Wrocław 1965, s. 109.
  • [1.4] Archiwum Państwowe w Kielcach, Rząd Gubernialny Radomski, sygn. 10 795.
  • [1.5] „Gazeta Kielecka” 1900, nr 53
  • [1.6] Stopnica, [w:] Encyclopedia of Jewish Life Before and During the Holocaust, Volume III, red. Sh. Spector, New York 2001, s. 1248.
  • [1.7] Penkalla A. Żydowskie ślady w województwie kieleckim i radomskim, Radom 1992, ss. 90–91; Leszczyński J. T., Stopnica, Kielce 2003, s. 46.
  • [1.8] Patkowski A., Sandomierskie. Góry Świętokrzyskie, Poznań 1938, s. 228.
  • [1.9] Renz R., Życie codzienne w miasteczkach województwa kieleckiego 19181939, Kielce 1994, s. 172.
  • [1.10] Księga Adresowa Polski (wraz z W.M. Gdańskiem) dla handlu, przemysłu, rzemiosł i rolnictwa, Warszawa 1930, s. 301.
  • [1.11] Renz R., Życie codzienne w miasteczkach województwa kieleckiego 1918-1939, Kielce 1994, s. 67.
  • [1.1.10] [a] [b] Księga Adresowa Polski (wraz z W.M. Gdańskiem) dla handlu, przemysłu, rzemiosł i rolnictwa, Warszawa 1930, s. 301.
  • [1.12] Leszczyński J.T., Stopnica, Kielce 2003, s. 48.
  • [1.13] Archiwum Państwowe w Kielcach, Urząd Wojewódzki Kielecki I, sygn. 1566, k. 5.
  • [1.14] Archiwum Państwowe w Kielcach, Urząd Wojewódzki Kielecki I, sygn. 1516, k. 17.
  • [1.15] Archiwum Państwowe w Kielcach, Urząd Wojewódzki Kielecki I, sygn. 1748, k. 82
  • [1.16] Archiwum Państwowe w Kielcach, Urząd Wojewódzki Kielecki I, sygn. 1404, k. 271.
  • [1.17] Archiwum Państwowe w Kielcach, Urząd Wojewódzki Kielecki I, sygn. 1751, k. 799.
  • [1.18] Archiwum Państwowe w Kielcach, Urząd Wojewódzki Kielecki I, sygn. 1664, k. 9.
  • [1.19] Archiwum Państwowe w Kielcach, Urząd Wojewódzki Kielecki I, sygn. 1751, k. 827
  • [1.20] Archiwum Państwowe w Kielcach, Urząd Wojewódzki Kielecki I, sygn. 1751, k. 833.
  • [1.21] Archiwum Państwowe w Kielach, Urząd Wojewódzki Kielecki I, sygn. 1664, k. 10.
  • [1.22] Archiwum Państwowe w Kielach, Urząd Wojewódzki Kielecki I, sygn. 1664, k. 48.
  • [1.23] Archiwum Państwowe w Kielach, Urząd Wojewódzki Kielecki I, sygn. 1664, k. 44.
  • [1.24] Archiwum Państwowe w Kielach, Urząd Wojewódzki Kielecki I, sygn. 1664, k. 149.
  • [1.25] Archiwum Państwowe w Kielach, Urząd Wojewódzki Kielecki I, sygn. 1664, k. 270–273.
  • [1.26] Stopnica, [w:] Encyclopedia of Jewish Life Before and During the Holocaust, Vol. 3, red. Sh. Spector, New York 2001, s. 1248.
  • [1.1.6] Stopnica, [w:] Encyclopedia of Jewish Life Before and During the Holocaust, Volume III, red. Sh. Spector, New York 2001, s. 1248.