Głód, obok chorób i skrajnego przeludnienia, należał do dominujących doświadczeń Żydów zamkniętych w warszawskim getcie. Oficjalne kartkowe przydziały żywności nie zapewniały nawet biologicznego minimum egzystencji. Według statystyk Rady Żydowskiej z 1941 r. wycieńczenie głodem było najczęściej rozpoznawaną przyczyną zgonu. Najgorzej przedstawiała się sytuacja w schroniskach dla uchodźców, gdzie śmierć z głodu zbierała codzienne żniwo.

Z inicjatywą przeprowadzenia kompleksowych badań klinicznych nad skutkami skrajnego głodu dla organizmu ludzkiego wystąpił przewodniczący Wydziałów Zdrowia i Szpitalnictwa Rady Żydowskiej dr Izrael Milejkowski. Patronat objęli przewodniczący Judenratu Adam Czerniaków i prezes Rady Gospodarczej Abraham Gepner. Prace subsydiował „Joint”. Dzięki temu poparciu możliwe było kupno brakujących przyrządów laboratoryjnych.

W listopadzie 1941 r. powołano Komisję Organizacyjną, do której oprócz dr Milejkowskiego weszli dyrektor szpitala „Czyste” Józef Stein, dyrektor szpitala dziecięcego im. Bersohnów i Baumanów dr Anna Braude-Hellerowa, dr Emil Apfelbaum i dr Julian Filiederbaum, który został kierownikiem naukowym całego przedsięwzięcia. Właściwe badania kliniczne rozpoczęły się w lutym 1942 roku.

Pacjentów wyszukiwano najczęściej wśród umierających z głodu w punktach dla uchodźców i kwarantannach, co wbrew pozorom nie było łatwe. Musieli oni bowiem reprezentować „czyste” przypadki choroby głodowej, bez dodatkowych schorzeń i powikłań. Umieszczano ich na specjalnych salach szpitalnych, gdzie byli obserwowani i poddani różnym badaniom i zabiegom medycznym. Koncentrowano się na zmianach fizjologicznych i biochemicznych zachodzących w organizmie pod wpływem długotrwałego głodowania. W szpitalu „Czyste”, na oddziale dr Apfelbauma, prowadzono badania chorych dorosłych (20-40 lat), a w szpitalu im. Bersohnów i Baumanów dzieci w wieku 6-12 lat. Zespół lekarzy uczestniczących w badaniach nad chorobą głodową liczył ponad 20 osób. Oczywiście prowadzono je w konspiracji przed Niemcami.

Tragizm badań nad chorobą głodową polegał na tym, że nie mogły służyć ratowaniu zdrowia i życia chorych. Paradoksalnie pełny obraz skutków choroby głodowej, uzupełniający obserwacje kliniczne, uzyskiwano dopiero po przeprowadzeniu sekcji zwłok zmarłego pacjenta. Takich autopsji dokonano niemal 500. To, co badania mogły zaoferować pacjentom, to przedłużenie ich życia. W szpitalu otrzymywali wyżywienie o kaloryczności dochodzącej do 1100 kcal, którego byliby pozbawieni w punktach dla uchodźców.

Postępy badań omawiano na comiesięcznych seminariach zwoływanych przez dr Milejkowskiego. Wstępne wyniki projektu zostały zaprezentowane na spotkaniu z udziałem Adama Czerniakowa 6 lipca 1942 r. Rozpoczęta kilkanaście dni później wielka akcja likwidacyjna getta warszawskiego przerwała badania kliniczne i rozbiła zespół badawczy. Część jego członków zginęła w komorach gazowych Treblinki.

W październiku 1942 r. w getcie szczątkowym członkowie zespołu, którzy przeżyli, przystąpili do opracowywania maszynopisów artykułów naukowych. Doktor Milejkowski, który zginął podczas kolejnej akcji niemieckiej w styczniu 1943 r., zdążył jeszcze napisać słowo wstępne do planowanej publikacji naukowej.

Wiosną tego roku w przewidywaniu ostatecznej likwidacji getta przyspieszono opracowanie materiałów do publikacji. Przed wybuchem powstania kwietniowego jeden egzemplarz maszynopisu został ukryty na cmentarzu żydowskim. Drugi maszynopis przekazano prof. dr Witoldowi Orłowskiemu. Wybitny lekarz, nazywany ojcem polskiej interny, do którego uczniów zaliczali się dr Apfelbaum i dr Fliederbaum, konsultował wcześniej badania nad chorobą głodową. Na polecenie prof. Orłowskiego jego syn, Tadeusz, student tajnego Wydziału Lekarskiego UW (później wybitny lekarz-transplantolog), zakopał maszynopis na terenie Szpitala Dzieciątka Jezus. Właśnie ten egzemplarz, odnaleziony po wojnie, stał podstawą publikacji wyników badań. Drugi egzemplarz ukryty na cmentarzu zaginął.

Praca „Choroba głodowa. Badania kliniczne nad głodem wykonane w getcie warszawskim w roku 1942” ukazała się w 1946 r. w Warszawie nakładem Joint American Distribution Committee pod redakcją naukową dr Emila Apfelbauma. Należał on do zaledwie kilku członków zespołu badawczego, którzy przetrwali wojnę, lecz zmarł tuż przed ukazaniem się książki. Praca składa się z sześciu rozdziałów: „Anatomia patologiczna choroby głodowej”, „Spostrzeżenia u chorych głodujących”, „Obraz kliniczny głodu u dzieci”, „Badania kliniczne nad patologią układu krążenia w wyniszczeniu głodowym”, „Obraz krwi w głodzie” oraz „Zaburzenia oczne w przewlekłym głodzie”. Śmierć autorów uniemożliwiła powstanie dalszych czterech planowanych rozdziałów, które miały dotyczyć badań szpiku kostnego, skóry, krzepliwości krwi w głodzie oraz badań anatomicznych choroby głodowej u dzieci.

Pionierskie badania przeprowadzone przez lekarzy z getta warszawskiego nie mają odpowiednika w światowej medycynie. Już w 1946 r. ukazało się francuskie tłumaczenie Choroby głodowej. Edycja angielska została opublikowana dopiero w 1979 r.

dr Krzysztof Persak

Bibliografia

  • Ciesielska M., Lekarze getta warszawskiego, Warszawa 2017.
  • Hunger Disease: Studies by the Jewish Physicians in the Warsaw Ghetto, ed. M. Winnick, New York 1979.
  • Janczewska M., Badania nad głodem w getcie warszawskim – problemy etyczne, „Zagłada Żydów. Studia i Materiały”
  • Massry S.G., Smogorzewski M., The Hunger Disease of the Warsaw Ghetto, „American Journal of Nephrology” 2002; 22: 197–201.
  • Szarota T., Jak zabija głód, „Gazeta Wyborcza” – „Duży Format”, 17 II 2009.
  • Tushnet L., The Uses of Adversity: Studies of Starvation in the Warsaw, New York and London 1966.
Print