Żydzi pojawili się tu wkrótce po lokacji w 1780 roku. Ok. 1787 r. byli właścicielami 27 domów. W 1792 r. otrzymali przywileje od właścicieli miasta. Już w XVIII w. gmina dysponowała drewnianą synagogą, mykwą i cmentarzem. Cmentarz znajdował się przy drodze z Wolanowa do Chronówka[1.1].

W okresie Królestwa Polskiego Żydzi stanowili 58,6% ogółu mieszkańców[1.2]. Do pierwszej wojny światowej istniał cheder, natomiast w wyniku działań wojennych w 1915 r. spłonęły synagoga i mykwa. Aż do wzniesienia nowej synagogi nabożeństwa odbywały się w prywatnym domu[1.1.1].

Według spisu z 1921 r. w Wolanowie było 313 Żydów. W międzywojniu była to niewielka miejscowość, licząca w 1929 r. tylko 514 mieszkańców. Nie posiadała praw miejskich, ale znajdowała się tutaj siedziba gminy w powiecie radomskim. Ludność utrzymywała się z rolnictwa, rzemiosła i handlu; Żydzi – przede wszystkim z obrotu produktami rolnymi (zbożem, mąką, bydłem)[1.3]. Wśród rzemieślników przeważali szewcy i krawcy. W 1933 r. na 45 rodzin opłacających składkę gminną było 21 rzemieślników, 17 kupców, 5 rolników, 1 przemysłowiec i 1 furman[1.4]. Odnotowano też piekarzy, stolarzy i rzeźników. W 1930 r. do większych firm zaliczano zakłady krawieckie: A. Koperwasa i A. Waksberga, szewskie: M. Berencholca, M. Kuszermana i Ch. Kuranta, piekarnię R. Adlera, zakład stolarski L. Epsztajna[1.5]. Ze sklepów wyróżniały się punkty spożywcze J. Ajzenmana i Ch. Luksenburga oraz konfekcyjny J. Goldberga.

W wybranym w 1924 r. zarządzie gminy znaleźli się: Rywen Goldberg (kupiec), Josek Kuszczman (szewc), Majer Hochberg (rolnik), Moszek Klajman (kupiec), Aba Bojman (kupiec), Chaim Kurant (szewc), Berek Waksberg (krawiec) i Chaim Szaja Wajntraub (piekarz)[1.6]. Rzezakiem był w 1929 r. Dawid Rubinsztajn[1.1.4]. Gmina posiadała synagogę, cheder, łaźnię i Kasę Bezprocentową[1.7]. W okresie 1925–1929 skupiała się na odbudowie synagogi; remont ukończono w 1929 roku. Warto podkreślić, że okresie dwudziestolecia międzywojennego, gmina w Wolanowie, ze względów oszczędnościowych, nie posiadała własnego rabina[1.8].

W 1933 r. gmina liczyła 360 osób. Do płacenia składek zobowiązano wówczas 45 rodzin, a 20 rodzin zostało zwolnionych. Wskazuje to na pogarszający się status ekonomiczny społeczności. W skład zarządu wchodzili wówczas: Icek Kuszerman (przedwodniczący) oraz Majer Hochberg, Mojżesz Klejman i Aba Bojman. Nie dochodziło do sporów na tle poglądów politycznych. W 1937 r. w Wolanowie było 300 Żydów. W zarządzie gminy przeważali bezpartyjni, a mniejszość stanowili syjoniści. Pośród syjonistów szczególną aktywnością wykazywał się oddział Betaru[1.1.3].

Niemcy zajęli miasto 5 września 1939 roku. Wiosną 1941 r. wraz z uchodźcami było tu 500 Żydów. W lipcu 1941 r. Niemcy stworzyli getto. W lipcu 1942 r. większość w nim przetrzymywanych przewieziono do Szydłowcami, na miejscu zostawiając jedynie zdatnych do pracy, którym z kolei zamknięto w obozie pracy. Znalazło się tam ostatecznie ok. 700 Żydów, pracujących na potrzeby lotniska wojskowego. W 1943 r. zostali oni wywiezieni albo zamordowani przez Niemców[1.1.3].

Nota bibliograficzna

  • Penkalla A., Żydowskie ślady w województwie kieleckim i radomskim, Radom 1992.
  • Renz R., Żydowska gmina wyznaniowa w Wolanowie w latach 1918–1939, „Wieś Radomska” 1997, nr 5.
  • Wolanow, [w:] The Encyclopedia of Jewish Life Before and During the Holocaust, red. S. Spector, G. Wigoder, t. 3, New York 2001, s. 1457.
Print
Fußnoten
  • [1.1] Renz R., Żydowska gmina wyznaniowa w Wolanowie w latach 1918–1939, „Wieś Radomska” 1997, nr 5, s. 260.
  • [1.2] Penkalla A., Żydowskie ślady w województwie kieleckim i radomskim, Radom 1992, s. 166.
  • [1.1.1] Renz R., Żydowska gmina wyznaniowa w Wolanowie w latach 1918–1939, „Wieś Radomska” 1997, nr 5, s. 260.
  • [1.3] Wolanow, [w:] The Encyclopedia of Jewish Life Before and During the Holocaust, red. S. Spector, G. Wigoder, t. 3, New York 2001, s. 1457.
  • [1.4] Archiwum Państwowe w Kielcach, Urząd Wojewódzki Kielecki I, sygn. 1673.
  • [1.5] Księga Adresowa Polski [Wraz z w.m. Gdańskiem) dla Handlu, Przemysłu, Rzemiosł i Rolnictwa, Warszawa 1930, s. 314.
  • [1.6] Archiwum Państwowe w Kielcach, Urząd Wojewódzki Kielecki I, sygn. 1501, k. 235.
  • [1.1.4] Archiwum Państwowe w Kielcach, Urząd Wojewódzki Kielecki I, sygn. 1673.
  • [1.7] Archiwum Państwowe w Kielcach, Urząd Wojewódzki Kielecki I, sygn. 1627, k. 178–180.
  • [1.8] Archiwum Państwowe w Kielcach, Urząd Wojewódzki Kielecki I, sygn. 3358.
  • [1.1.3] [a] [b] Wolanow, [w:] The Encyclopedia of Jewish Life Before and During the Holocaust, red. S. Spector, G. Wigoder, t. 3, New York 2001, s. 1457.