This article is not available in selected language.

Egzegeza biblijna

Egzegeza biblijna [gr. exēgēsis ‘wyprowadzanie’, ‘objaśnianie’] – naukowe ustalanie treści poszczególnych tekstów Biblii, podstawowy element biblistyki.

Pokrewnym, nieco przestarzałym pojęciem jest krytyka biblijna, którą dzielono na niższą (krytyka tekstu) i wyższą (krytyka literacka i ocena historyczna). Na współczesną metodę egzegezy biblijnej składają się: 1) krytyka tekstu biblijnego, ustalająca jego pierwotne brzmienie w językach oryginalnych; 2) analizy językowe i literackie w różnych aspektach: a) filologicznym, b) budowy i struktury tekstu (rozpoznanie planu, budowy formalnej i retorycznego zamysłu autora — bądź też wykorzystanie metody analizy strukturalnej, strukturalizm), c) gatunku literackiego (całych ksiąg i elementów składowych), d) relacji tekstu do odbiorcy; 3) krytyka historyczna, do której należy: a) określenie czasu i miejsca powstania, jak też autora i adresatów księgi (elementy „wstępu szczegółowego” do Pisma Świętego), b) konfrontacja z tłem historycznym (historia polityczna i społeczna epoki, m.in. w naświetleniu analizy socjologicznej; archeologia biblijna; geografia historyczna; wcześniejsze i równoczesne piśmiennictwo religijne i świeckie, w tym zestawienia z innymi tekstami biblijnymi), c) rekonstrukcja historii powstawania tekstu (etap obecny w relacji do poprzednich); do tego dodać można: d) historię oddziaływania tekstu (kierunek recepcji, dzieje egzegezy), oraz e) tzw. krytykę kanoniczną, rozumienie tekstu w ramach ostatecznego kanonu biblijnego (kanon jawi się jako ostatni etap pisania Biblii, a zarazem właśnie on jest źródłem dla teologii biblijnej).

Metody te nie są sprzeczne, ale rzadko kiedy uczeni wykorzystują cały ich wachlarz, preferując wybraną metodę lub grupę metod. Istnieje pewna rozbieżność między metodami diachronicznymi, ustalającymi sens tekstu w rozwoju historycznego, a synchronicznymi, dążącymi do uchwycenia jego sensu w ostatecznej postaci (metody literackie, zwłaszcza nowsze). Na marginesie naukowej egzegezy biblijnej pozostają odczytania ideologiczne, jak krytyka feministyczna (aczkolwiek feminizm jest też inspiracją dla badań respektujących wymogi nauki), analizy marksistowskie w teologii wyzwolenia, czy dekonstrukcja (dekonstrukcjonizm), kwestionująca możliwość dotarcia do sensu tekstu.

Historia egzegezy biblijnej jest nieodłączna od dziejów hermeneutyki biblijnej. Rozpoczyna ją wykorzystanie starszych tekstów biblijnych przez późniejsze, zwykle na zasadzie reinterpretacji lub relacji proroctwo–wypełnienie. W starożytnym judaizmie egzegeza biblijna bądź posługiwała się parafrazą (midrasze) i alegoryzacją (Filon z Aleksandrii), bądź poszukiwała sensu mogącego być podstawą dla dowodzeń religijnych i prawnych (rabiniczne wyliczenia reguł interpretacji począwszy od 7 zasad Hillela).

Analogiczne zjawisko wystąpiło w egzegezie wczesnochrześcijańskiej, w której rozróżniono sens historyczny (dosłowny) i duchowy (alegoryczny, typiczny bądź moralny), przy czym egzegeci aleksandryjscy (święty Klemens Aleksandryjski, Orygenes, święty Atanazy Wielki, święty Cyryl Aleksandryjski i in.; na Zachodzie święty Ambroży) preferowali rozumienia alegoryczne, a antiocheńscy (Teodor z Mopsuestii, Diodor z Tarsu) — dosłowne; inni te metody łączyli (święty Bazyli Wielki, święty Hieronim ze Strydonu, święty Augustyn); powszechna była chrystologiczna interpretacja Starego Testamentu.

W epoce tej pracowano nad ustaleniem tekstu i jego rozumieniem filologicznym. W średniowieczu korzystano z dziedzictwa starożytności, łącząc różne poziomy sensu i akcentując wykorzystanie Biblii w teologii i w kazaniach. Pod wpływem renesansowego ruchu powrotu do źródeł nastąpił w Europie zachodniej nawrót do studiowania Biblii w językach oryginalnych i wzrost zainteresowania dla jej poprawnego odczytania filologicznie i historycznie (Erazm z Rotterdamu, wydawca greckiego Nowego Testamentu).

W kierunku tym poszła reformacja, ale wynikłe z niej polemiki wyznaniowe nie sprzyjały naukowym studiom biblijnym; krytyczne odczytywanie Biblii napotykało w następnych stuleciach na sprzeciwy. Naukowa krytyka egzegeza biblijnaa z przełomu XIX i XX w. nastawiała się w pewnym stopniu na podważanie tradycyjnych poglądów religijnych i była powiązana z nurtem liberalnym, w związku z czym spotykała się z nieufnością. Najbardziej zaznaczyła się w tym okresie egzegeza biblijna w Niemczech.

Trwałe wyniki osiągnięto w dziedzinie krytyki tekstu (np. K. Tischendorf, W. Kittel), filologii (W. Gesenius, F. Blass), historii źródeł ksiąg biblijnych (J. Wellhausen o Pięcioksięgu; problem synoptyczny), wykorzystaniu nowo odkrytych źródeł ze starożytnego Wschodu; przedmiotem sporów była rekonstrukcja życia Jezusa (tzw. Leben-Jesu-Forschung); kolejne szkoły niemieckie egzegezy biblijnej akcentowały relacje religii biblijnych do wierzeń otoczenia (Religionsgeschichtliche Schule), rolę tradycji ustnej i małych jednostek przekazu (historia form), rolę redaktorów ksiąg biblijnych (historia redakcji). Jednocześnie nastąpił postęp w naukach pomocniczych egzegezy biblijnej i badaniach porównawczych nad Biblią i cywilizacjami starożytnymi; pod koniec XX w. wzrosło zainteresowanie dla metod literackich i kwestii hermeneutycznych. Łącznym efektem tych procesów było wyłonienie się wielopłaszczyznowej metody egzegezy biblijnej oraz ukształtowanie się współczesnej biblistyki.

Bibliografia

  • J. Czerski Metody interpretacji Nowego Testamentu, Opole 1997;
  • M. Wojciechowski Metodologia studiów biblijnych. Podstawowe wiadomości bibliograficzne, «Studia Theologica Varsaviensia», 36 (1998) 2.
  • The Cambridge History of the Bible, t. 1–3, Cambridge 1963–70;
  • H. Zimmermann Neutestamentliche Methodenlehre, ed. 6, Stuttgart 1978;
  • J. Rogerson, C. Rowland, B. Lindars The Study and Use of the Bible, Grand Rapids 1988;
  • A Handbook to the Exegesis of the New Testament, ed. S.E. Porter, Leiden 1996.

Michał Wojciechowski

Treść hasła została przygotowana na podstawie materiałów źródłowych PWN.

Print
In order to properly print this page, please use dedicated print button.