This article is not available in selected language.

Elekcja

Elekcja [łac. electio „wybór”, „selekcja”] – powoływanie dostojników świeckich, duchownych i monarchów w drodze obioru. W Niemczech od XIII w. królów wybierali elektorzy, których liczbę ustaliła w 1356 r. Złota Bulla Karola IV. W Polsce od połowy XI w., oprócz zasady dziedziczności, pojawiła się zasada powoływania na tron, w razie braku potomka męskiego (albo zastosowania prawa oporu), innego przedstawiciela dynastii Piastów, od końca XIII w. również spośród spokrewnionych po kądzieli, a nawet obcych spowinowaconych z Piastównami. Zależnie od sposobu obierania rozróżniano elekcje solenne, czyli formalne, dokonywane na wiecu feudalnym, oraz elekcje faktyczne, w których o wyborze decydowało zbrojne poparcie większości feudałów. Na przełomie XIV i XV w. zasada elekcji utrwaliła się, choć elekcja odbywała się zwykle w obrębie dynastii. Obiór w 1529 r. i koronacja w 1530 Zygmunta II Augusta za życia ojca, Zygmunta I Starego (electio vivente rege), były próbą wprowadzenia monarchii dziedzicznej. Spotkały się z silną opozycją szlachty i w 1550 r. monarchia dziedziczna została zakazana. W 1572–1573 podczas bezkrólewia wykształciła się zasada wolnej elekcji z udziałem całej szlachty (electio viritim). Zapewnienie bezpieczeństwa w kraju na czas bezkrólewia i przygotowanie elekcji należało do sejmu konwokacyjnego, dla utrzymania zaś ładu wewnętrznego szlachta zawiązywała konfederacje (zw. kapturami). Od 1573 r. miejscem elekcji była Warszawa. Na elekcje zjeżdżała się szlachta lub delegaci wybrani na sejmikach. Sejm (elekcyjny) obradował na polu elekcyjnym, wokół tzw. szopy, w której radził senat z prymasem (jako interrexem), ustawiała się kołem szlachta — elektorzy. Elekta na podstawie głosowania ustalał prymas, a ogłaszał marszałek wielki koronny. Sejm kończył obrady wystawieniem dyplomu elekcji i ustaleniem daty koronacji. Warunkiem objęcia władzy przez elekta było zaprzysiężenie przywilejów generalnych i paktów, które od elekcji Henryka III Walezego (1574) stały się aktami prawnymi (artykuły henrykowskie, pacta conventa). W XVII i XVIII w. wolna elekcja tronu stała się dominującą cechą ustroju, w praktyce formalnie wolne elekcje przestały nimi być od 1697 r,, gdy wyboru króla dokonywano zwykle pod presją obcych wojsk. Umocnienie zasady elekcji wniosły prawa kardynalne w 1768 i uchwały sejmu w 1775 r. Konstytucja 3 maja 1791 ograniczyła zasadę elekcji do elekcji dynastii.

Treść hasła została przygotowana na podstawie materiałów źródłowych PWN.

 

Print
In order to properly print this page, please use dedicated print button.